Onder het mes

‘Want levend en krachtig is het woord van God, en scherper dan een tweesnijdend zwaard: het dringt diep door tot waar ziel en geest, been en merg elkaar raken, en het is in staat de opvattingen en gedachten van het hart te ontleden. Niets van wat geschapen is blijft voor Hem verborgen, alles is onverhuld en volkomen zichtbaar voor de ogen van Hem aan wie wij rekenschap moeten afleggen.’
(Hebreeën 4:12-13)

Het mes snijdt aan twee kanten, zo luidt het gezegde. Voor Nederlanders biedt deze uitdrukking perspectief op een dubbel voordeel, voor Vlamingen op een zaak waar zowel voor- als nadelen aan kleven. Ook al spreken we min of meer dezelfde taal, of we elkaar goed begrijpen is dus nog maar de vraag. Ook de auteur van de Hebreeënbrief gebruikt het beeld van een zwaard (lees: mes) dat aan twee kanten snijdt. Nog scherper dan zo’n mes is het Woord van God, zo schrijft hij. Hoezo is Gods Woord te vergelijken met een mes dat aan twee kanten snijdt?

De context waarin de schrijver dit beeld gebruikt, helpt ons op weg naar de betekenis ervan. De brief die in de traditie ‘aan de Hebreeën’ is gaan heten, richtte zich vermoedelijk tot Joden die christen waren geworden, maar nu op het punt stonden om hun geloof in Jezus weer op te geven. Op alle mogelijke manieren probeert de auteur dit te voorkomen.

(beeld iofoto/Shutterstock)

Hij laat zien dat God vroeger door de profeten tot hun voorouders sprak, maar dat Hij nu tot henzélf spreekt. En dat spreken gebeurt op een sublieme manier, namelijk door zijn eigen Zoon Jezus Christus (zie de opening van de brief). Gods stem klinkt dus nog steeds, nu juist meer dan ooit. Dat is de boodschap. En het is de bedoeling dat de Hebreeën aan Gods spreken gehoor geven en Hem niet afvallen, zoals het volk Israël in de woestijn helaas wel deed (zie hoofdstuk 3).

Gods waarschuwende woorden in de woestijn hebben blijvende betekenis. Net zoals het woestijnvolk de toegang tot het beloofde land ontzegd werd, kunnen hun nazaten, de Hebreeën – als hun hart ongelovig wordt en zij zich afkeren van Jezus – ook vandaag nog Gods beloften mislopen. Want alleen in Jezus, de ‘ultieme hogepriester’, is verzoening.

Springlevend

In deze context vind je een mooie, haast tastbare beeldspraak over Gods Woord, die ook meteen een appèl doet op jouw en mijn leven. In Hebreeën 4:12 krijgt Gods Woord bijna persoonlijke trekken, die de aanwezigheid en de actualiteit ervan onderstrepen. Met nadruk staat voorop dat het ‘levend’ is. God spreekt nog steeds, ook vandaag. Hier en nu klinkt zijn stem en die vraagt om gehoor. Sterker nog, het Woord is ‘krachtig’, zo staat er. Je kunt ook ‘werkzaam’ vertalen. Gods Woord is springlevend en druk aan het werk. Het doet iets met je – en dan niet gewoon als een ‘ding dat je raakt’, maar als een levende, zelfstandige, entiteit die energiek met jou aan de slag gaat.

Waar is het Woord van God dan mee bezig? Het lijkt op een ontledende activiteit, een soort autopsie van je persoon. En dat is de reden waarom hier misschien meer aan een mes moet worden gedacht dan aan een zwaard. Dit in tegenstelling tot Openbaring 1:16 en 2:12, waar ook over een tweesnijdend zwaard wordt gesproken, maar dan met een term die specifiek een lang zwaard aanduidt (rhomphaia in het Grieks). De term in Hebreeën 4:12 (machaira in het Grieks) kan duiden op een zwaard, maar ook op een dolk of een wat korter mes. En, net zoals bij sommige zwaarden het geval is, blijkt het lemmet van het genoemde mes aan twee kanten geslepen.

Gods Woord is springlevend en druk aan het werk

Het gaat dus om een extra scherp mes dat diep kan doordringen. En juist daardoor komt het verder en werkt het preciezer dan welk supermes ook: het kan namelijk raken en onderscheiden wat binnen in een mens heel dicht bij elkaar ligt: ziel en geest (mentaal) of ook been en merg (fysiek). Door het noemen van zowel een mentaal als een fysiek duo wordt de totaliteit van een mens in beeld gebracht. Messcherp en schérper nog dringt Gods Woord door in mensen, met als eindbestemming hun hart.

Zó scherp en precies werkt Gods Woord. Het ontleedt de opvattingen en gedachten van het hart. Is het gelovig of niet? Omarmt het Jezus of niet? De auteur van de brief waarschuwde zijn lezers al eerder voor het gevaar van een ongelovig hart (3:12) en hield hun met woorden uit Psalm 95 het lot van het woestijnvolk voor: ‘Daarom werd die generatie door mijn woede getroffen, Ik zei: “Altijd weer dwaalt hun hart, mijn wegen kennen ze niet.” En in mijn toorn heb Ik gezworen: “Nooit zullen ze binnengaan in mijn rust”’ (3:10-11). Hij laat hun de urgentie van hun keuze voor of tegen Jezus voelen.

Zuivere koffie

Ook wij moeten eens rekenschap afleggen. Maar het blijft moeilijk om de opvattingen en gedachten van ons eigen hart eerlijk te peilen. Ons hart is gebroken. Wij schenken nooit zuivere koffie, hoe goed onze bedoelingen ook zijn. Toch is het belangrijk scherp te blijven. Want het levende en energieke Woord van God toetst ons helemaal en onderzoekt ons hart. God wil weten of het Jezus Christus kent, Hem omarmt en onverdeeld alles van Hem verwacht. God kent ons door en door. Hebreeën 4:13 is daar heel erg duidelijk over. Het is een gedachte die niet alleen bij Joden en christenen, maar bijvoorbeeld ook bij de stoïcijnen voorkwam. Geen enkel schepsel blijft voor Hem verborgen. Alles is onverhuld (letterlijk: naakt) en volkomen zichtbaar voor zijn ogen. Het Griekse woord dat in vers 13 die volkomen zichtbaarheid aanduidt, heeft tegelijk een kwetsbare klank. Het werd ook wel gebruikt wanneer een worstelaar zijn tegenstander uitschakelde door hem bij de keel te grijpen. Zo staan wij mensen naakt en kwetsbaar voor God. Want Hij kijkt recht in ons hart.

Binnenste

Gods Woord verandert mensen, wordt weleens gezegd. En dat doet het. Maar niet zomaar even vanzelf op een doordeweekse woensdagmiddag. Echte verandering gebeurt pas wanneer Gods Woord zelf energiek met je aan de slag gaat. Dan ga je door een soms pijnlijk proces heen, waarin de waarheid over het diepste binnenste van jezelf naar boven komt. Steeds weer komt de kwetsbaarheid van zelfs je meest nobele gedachten in alle openheid bij God aan het licht. Maar juist dat werkt bevrijdend. Want Gods licht is genadig.

De woorden van Hebreeën 4:15-16, het directe vervolg, bieden dan ook ruimschoots troost: ‘Want de hogepriester die wij hebben is er een die met onze zwakheden kan meevoelen, juist omdat Hij, net als wij, in elk opzicht op de proef is gesteld, met dit verschil dat Hij niet vervallen is tot zonde. Laten we dus zonder schroom naderen tot de troon van de Genadige, waar we telkens als we hulp nodig hebben barmhartigheid en genade vinden.’
Dus christen, ben je bereid om onder het mes te gaan? God is benieuwd naar je hart!

Om in gesprek te gaan

• God spreekt nog steeds. Merk je dit in je eigen leven? Of om je heen? Hoe spreekt Hij dan?
• Hoe ervaar jij Bijbelstudie? Ga jij met Gods Woord aan de slag of is het eerder omgekeerd?
• Eens moeten wij rekenschap afleggen. Is dat een gedachte die jou bezighoudt?
• In de brief aan de Hebreeën staat het beeld van Jezus als hogepriester centraal, een beeld dat misschien wat ver van ons afstaat. Waarom gebruikt de auteur juist dit beeld om Jezus te typeren?

Om te oefenen

God kent de opvattingen en gedachten van ons hart. Voor onszelf is het soms moeilijk daar eerlijk bij te komen. Maar hoe meer wij met Hem omgaan en Hem leren kennen, hoe beter het ook lukt om ons eigen hart eerlijk te onderzoeken. Daarom is het dagelijks lezen van de Bijbel zo belangrijk. Want God zoekt omgang met mensen via zijn Woord. Hij laat zich kennen in de geschiedenis met zijn volk Israël en op een heel bijzondere manier in zijn Zoon Jezus, de Christus. Hij laat zich kennen en zoekt omgang met ons.

Dit laatste is een belangrijke gedachte achter de ‘geestelijke oefeningen’, ontworpen door Ignatius van Loyola, de grondlegger van de rooms-katholieke Jezuïetenorde in de zestiende eeuw. Deze oefeningen zijn onder christenen nog steeds in gebruik. Ze zijn erop gericht om door dagelijkse meditatie van Jezus’ leven te leren onderscheiden wat je innerlijk beweegt. Biddend ga je als het ware met Jezus in dialoog. Ze zijn vooral bedoeld om bij belangrijke beslissingen in je leven goed te luisteren naar Gods stem. Nieuwsgierig geworden? Neem een kijkje op www.jezuieten.org/nl/spiritualiteit/de-geestelijke-oefeningen.