Vraagtekens vraagtekens laten

Vraagt iedere vraag om een antwoord? Behoeft ieder probleem een oplossing? Verlangt elk mysterie een verklaring? Soms is het beter om te zwijgen, zo leerde Gert Zomer na een indrukwekkend getuigenis in Jeruzalem. Leg de hand op de mond. Want er is ook een tijd om niet te antwoorden.

Dit schilderij, Een woordloze schreeuw, maakte Gert Zomer in 2014 ter gelegenheid van een actie die aandacht vroeg voor prostitutie en mensenhandel. Het is geïnspireerd door De schreeuw van Edward
Munch. (beeld Gert Zomer)

Hoe vaker ik in Israël ben, hoe meer ik er weer heen wil. De plekken waar je de Bijbelse geschiedenissen kunt proeven, de dorpjes waar druzen, Arabieren, Joden en christenen vreedzaam samenleven, de natuur, de geschiedenis: het maakt een diepe indruk op me. Het land raakt me, zet me op mijn plaats, inspireert me. Het helpt me God te zien.

Erg belangrijk is voor mij Yad Vashem, het Holocaustherinneringscentrum in Jeruzalem. Vorige maand was ik daar en ik werd diep geraakt door enkele interviews met mensen die de Holocaust hebben overleefd. Het zijn de bekende verhalen, over kinderen die uit de armen van hun moeders werden gescheurd bij aankomst in Auschwitz en over getto’s waar mensen gedwongen werden als dieren te leven. Nooit raak je aan deze verhalen gewend.

In één van de filmpjes vertelde iemand die de waanzinnige vernietiging in de concentratiekampen had overleefd over de gesprekken die hij naderhand met een rabbi had. De rabbi stelde hem allerlei vragen om hem te helpen om via een herbeleving zijn emoties een plek te geven. Vragen over zijn jeugd, over zijn vader en moeder, zijn broertjes en zusjes, zijn oom en tante. Over het leven in het kamp. Op alle vragen die de rabbi stelde, kon hij uitgebreid antwoorden. ‘Heb je de gaskamers gezien?’ Ja, hij had de gaskamers gezien. ‘Heb je de rook ook gezien?’ Ja, hij had de rook gezien. Het was het laatste wat hij zag van zijn ouders, zijn broertje en zusje, zijn oom en tante. De laatste vraag van de rabbi was: ‘Heb je Hem ook gezien?’ Toen bleef het stil. ‘I didn’t answer him’, zei de man in het filmpje.

Door de tranen in mijn ogen zag ik in de drukte van toeristen en schoolklassen om me heen even niets anders dan een rokende schoorsteen en een witte, schreeuwend lege tekstballon ernaast. ‘Heb je God ook gezien?’ ‘Op die vraag geef ik geen antwoord.’ Geen ja. Geen nee.

En ik dacht: wat is dat een verstandig mens. Iemand die zo eerlijk is, zo zijn kwetsbaarheid laat zien, zo vol pijn zijn woorden kiest: ‘Ik geef daarop geen antwoord.’ Over God spreek ik nu geen grote woorden! En ik moest denken aan woorden uit mijn Bijbel: ‘Wie verstandig is zwijgt in deze tijd, want het is een kwade tijd’ (Amos 5:13).

Mysterie

Die avond had ik een gesprek met de broeder die ons vergezelde in Yad Vashem, een messiasbelijdende Jood, zelf een overlevende. Het Nederlandse kerkelijke leven kent hij van binnenuit. Hij informeerde belangstellend hoe het voor mij is om predikant te zijn in de huidige context. Hij vroeg mij of ik weleens het idee heb dat ik uitgeleerd ben. Het zou immers best kunnen dat ik na een predikantspraktijk van 32 jaar zo langzamerhand alle vragen wel een keer langs heb zien komen en van antwoorden heb voorzien. Ik antwoordde hem: ‘Het lijkt soms juist op het tegendeel. Hoe ouder ik word en hoe langer ik geloof, hoe minder ik weet en hoe groter en ontzagwekkender het mysterie voor me wordt dat zich als de God van deze wereld presenteert.’

Ik dacht daar later over door, over een christenheid die te veel praat. Te vaak met antwoorden komt en naar oplossingen zoekt. Over de bombardementen aan zekerheden die zondag in, zondag uit over een welwillend christelijk gehoor worden uitgestort. Over christenen van wie antwoorden worden verwacht, oplossingen, verklaringen. Over dominees die worden geacht de oude, vertrouwde klanken te laten horen. En over de bevrijding die het geeft als je jezelf kunt toestaan om vraagtekens vraagtekens te laten.

Wat ben ik blij met de God die de profeet Amos in de shit van zijn alledaagse werkelijkheid zijn werk laat doen. En die in die werkelijkheid, die roept om Gods oordeel, laat zeggen: ‘Wie verstandig is zwijgt in deze tijd, want het is een kwade tijd.’

Geen ja, geen nee.
De hand op de mond!
Wat ben ik blij met een God die mij de ruimte geeft om niet te weten, om de oplossing niet te kennen. Er is ook een tijd om niet te antwoorden.

Geharnast

Ik vertelde dit verhaal een week later in het inloophuis voor daklozen in Amsterdam waar ik elke woensdag in de naam van Jezus mag werken. We bieden de mensen daar onder andere een maaltijd aan, die we openen met een korte Bijbellezing en meditatie. Of het altijd even goed binnenkomt bij deze doelgroep is voor mij regelmatig een vraag. Maar God zij dank, deze keer was het stiller dan anders. Met het verhaal over een God die de ruimte geeft om niet te antwoorden, om het even niet meer te weten, mocht ik de harten raken van mensen die zich niet snel laten raken, beschaamd als ze zijn in hun vertrouwen in mensen.

Een uurtje later vroeg één van de gasten, doorgaans gehard en geharnast, of hij mij even onder vier ogen mocht spreken. Al wandelend langs de Amsterdamse gracht, met links en rechts van ons de roodverlichte ramen met alle rottigheid die achter die ramen leeft, vertelde hij mij in vijf minuten huilend zijn levensverhaal, getekend door verdriet en verkrachting. En ik hoefde niet te antwoorden. Alleen maar te luisteren. Daar zag ik even (iets van) God!