Vergeven is meer dan loslaten

In de gespreksgroepen in de gevangenis bespreken we met regelmaat het thema vergeving. Een mooi, maar ook moeilijk onderwerp. Want als het voor christenen al zo moeilijk is om te vergeven, hoe is het dan voor hen die het voorbeeld van een vergevende God niet kennen?

Een opmerking van één van de mannen in een gespreksgroep heeft me erg geraakt. Hij zei: ‘Zeventien jaar lang heb ik achter de moordenaar van mijn broer aan gereisd, tot in verschillende landen. Maar op een dag kwam ik ineens tot het inzicht: ik laat mijn hele leven bepalen door mijn wraakgevoelens en ik verpest mijn eigen leven. Ik laat het los. Toen pas kon ik weer echt leven.’

Deze vorm van vergeving noem ik therapeutisch vergeven. Therapeutisch vergeven stelt geen andere voorwaarde aan jezelf dan enkel het loslaten. Je kiest voor jezelf, het gaat niet om het welzijn van de ander. Dat er op een goede manier recht gedaan wordt, is op zich niet van belang. Er is sprake van vergeving zonder dat er aan verzoening wordt gewerkt.

De woorden van de man die achter de moordenaar van zijn broer aan zat, geven heel goed aan wat het therapeutisch vergeven uitwerkte: het bevrijdde de broer van de last die hij al die jaren met zich meedroeg, namelijk zijn zoektocht naar de moordenaar. Maar hij heeft zich niet verzoend met de moordenaar. Die kan wat hem betreft – bij wijze van spreken – doodvallen.

Verzoening

Therapeutisch vergeven zorgt ervoor dat je bevrijd wordt van de macht die de ander over je heeft. Dat is belangrijk, ook voor christenen. Maar wanneer christenen gewend raken aan deze vorm van vergeven, brengt dat een risico met zich mee, omdat het voorbijgaat aan het belang van verzoening. Het werkt een individualistische levenshouding in de hand en neemt de verantwoordelijkheid voor de ander weg. Een christen kan dan bijvoorbeeld afscheid nemen van zijn gemeente en van bepaalde mensen die hem of haar gekwetst hebben, in plaats van te blijven en met de ander aan het moeilijke proces van verzoening te werken.

Je kiest voor jezelf, het gaat niet om het welzijn van de ander

Therapeutisch vergeven werkt ook in de hand dat je niet naar je eigen fouten hoeft te kijken. Een gevoel van bitterheid kan terecht zijn, maar het kan je ook op het dwaalspoor van een beperkte visie brengen. Maar Bijbels vergeven dwingt je om de confrontatie aan te gaan met je gevoelens en met de waarheid.

Wreker

Jezus leert ons die vorm van vergeving, die veel verder gaat dan therapeutisch vergeven: Hij leert ons de ander lief te hebben. Als God vergeeft, scheldt Hij niet alleen de schuld kwijt, maar verzoent Hij zich ook met ons. In de Bijbel lezen we nooit over vergeving door God zonder verzoening. In het Bijbels vergeven is er een helper die zegt: ‘Geef die pijn en die woede maar aan Mij. Het is aan Mij om wraak te nemen’ (zie Romeinen 12:19). God gaat niet aan het kwaad voorbij, maar Hij doet recht. Hij doorgrondt wat ons is aangedaan, maar Hij kent ook de ander in de gebrokenheid van diens leven. Er is geen eerlijker, barmhartiger en rechtvaardiger rechter dan God zelf.

Dat God onze wreker is, betekent niet dat we zelf passief worden. God wil ons leren om door zijn ogen naar onze medemens te kijken, met de wens dat het de ander goed zal gaan, dat de ander met zijn gaven en talenten ook in Gods koninkrijk tot bloei komt. Als we zo naar de ander leren kijken, zien we in de ander een mens zoals God hem of haar bedoeld heeft. Geschapen als zondeloos mens, maar door de zondeval van de eerste mensen tot alle slechtheid in staat, net als ik.

Wanneer we zo onszelf leren kennen en in Christus onszelf liefhebben, zal het ons ook makkelijker vallen de ander lief te hebben en het goede voor hem of haar te zoeken. Voor de ander te bidden. Dat is Bijbels vergeven. Dat kan heel moeilijk zijn, tegelijk is het meer dan de moeite waard ons voor deze vorm van vergeving in te zetten.

Manipulatief

In mijn werk vermijd ik overigens de opmerking dat mensen anderen om vergeving zouden moeten vragen. Vergeving vragen kan iets manipulatiefs in zich hebben. Ik ken situaties waarin werd gezegd: ‘Ik vraag jou om vergeving en nu moet je mij wel vergeven, omdat je christen bent. Als jij mij niet vergeeft zal God jou niet vergeven…’ Dit kan tot grote moeite leiden en zelfs tot geloofsonzekerheid bij degene die zou moeten vergeven. Ik denk dat God eerder tegen hem of haar zou zeggen: ‘Als jij vasthoudt aan je pijn en boosheid, dan kan Ik geen heling brengen waar dat zo hard nodig is. Dan lijd je nodeloos.’

Zelfkennis en schuldbesef zijn nodig voor het herstel van verhoudingen

Ik lees ook nergens in de Bijbel dat we een ander om vergeving moeten vragen. Wel dat we de ander onze zonden moeten belijden en dat we opgeroepen worden om de ander te vergeven. Een dader is echter de laatste die bij het slachtoffer op vergeving aan kan dringen. Als dader heb je te respecteren dat de ander tijd en ruimte nodig heeft om te verwerken wat hem of haar is aangedaan.

God zelf nodigt ons wel uit om Hém steeds weer eerlijk en welgemeend om vergeving te vragen. Maar bij God mogen we er dan ook zeker van zijn dat we niet tevergeefs bij Hem aankloppen, omdat Hij al bij voorbaat met open armen voor ons klaarstaat.

Berouw

Vergeving vragen aan mensen raad ik dus niet gauw aan. Ik wil wel mensen helpen tot zelfinzicht en schuldbesef te komen. Zelfkennis en schuldbesef zijn nodig voor het herstel van verhoudingen. Er is verschil tussen spijt en berouw. Je kunt spijt hebben van iets wat je hebt gedaan omdat je gepakt bent, maar in berouw zit het woord ‘rouw’: je rouwt om wat je een ander hebt aangedaan. Als je diep verdriet voelt over wat je een ander hebt aangedaan, dan kun je dat uitspreken naar het slachtoffer. En zonder dat je van de ander verwacht dat die je vergeeft, kun je wel vragen: ‘Wil je het me laten weten als je me kunt vergeven?’