De blijvende les van de sabbat

Eens kregen een paar kunstenaars de opdracht om iets te doen met het thema rust. Het resultaat was een aantal slaapverwekkende expressies. Heel verrassend ging de prijs naar een stormachtig, dreigend schilderij. Hoe kon dat? In het woeste natuurgeweld was een vogeltje te zien, dat zijn pootjes stevig geklemd hield om een zwiepende tak. Zo werd tot uitdrukking gebracht hoe rust gevonden wordt te midden van onzekere elementen.

(beeld Volodymyr Petryshyn/Shutterstock)

God gaf zijn volk de rustdag als teken van zijn verbond (Exodus 13:31). Het ging Hem niet om een dag, maar om de mens: dat die alle dagen zijn rust zou vinden in zijn schepper, te midden van een onrustige wereld. Het was een dag van samenkomen, actief de Heer ontmoeten, Hem aanbidden en vreugde vinden in zijn grote werken. Om als een vogel met beide pootjes het enige houvast te grijpen en daarop te vertrouwen, al kon de tak nog zo zwiepen in de storm.

De sabbatdag is er nu niet meer; ze was een schaduw van Christus. Je mag er zelfs geen ruzie meer over maken, schrijft Paulus aan de Kolossenzen. Wie dat toch doet, is bezig met zelfbedachte godsdienst (hoofdstuk 2:16-23). Dat zijn pittige woorden, waarover gelovige mensen toch heel wat onenigheid hebben gehad. Want waar is dan het vierde gebod gebleven?

Als elke week de tien geboden worden gelezen, wordt vrijwel onontkoombaar de indruk gewekt dat de zondag vandaag onze sabbat is. Nu heeft God ons die wekelijkse lezing niet opgelegd. Sterker nog: de wet is pas later bij zijn verbond gekomen. Met meer recht zouden we elke zondag Genesis 17 kunnen lezen, waar God zijn beloften geeft aan Abraham en zijn nageslacht, met als teken de besnijdenis, een blijvende instelling voor alle generaties. Als we dat wekelijks hadden gehoord, zouden we nu naar alle waarschijnlijkheid verschil van mening hebben over de besnijdenis en hoe we die naar eer en geweten zouden moeten onderhouden. Maar dat hoeft dus niet. Zowel de besnijdenis als de sabbat duidden op de werkelijkheid die met Christus is aangebroken. Op die manier blijft de betekenis van de oudtestamentische ceremoniën: we moeten ze niet herhalen maar verstaan.

Motivatie

De sabbat dateert van de Sinaï en herinnert aan het paradijs. Vóór de zondeval was nog geen gebod nodig om met God zijn schepping te vieren. Maar dat ligt anders als werken zwoegen wordt en ieder mens de gebrokenheid in zijn leven ervaart. Dan is er soms veel geloof nodig om te beseffen dat de aarde een groot geschenk van God is! En om in praktijk te brengen dat de wereld een geschenk is en blijft; dat we haar wel mogen ontwikkelen, maar nooit in eigen handen mogen nemen.

We lezen dat God de sabbat tot een heilige dag verklaarde. Mensen moesten al hun werk neerleggen – zelfs al stond het gewas op het veld klaar voor de oogst – om samen te komen voor God. Dat kon bij dreigende regen een ware geloofsbeproeving zijn, maar als ze zo de sabbat zouden houden, zou God hen laten rijden over de hoogten van de aarde (Jesaja 58:13-14).

Is het niet een gotspe dat er soms hooglopende verschillen zijn over wat wel of niet mag op de rustdag?

Later, bij de intocht in het beloofde land, gaf Mozes nog een andere motivatie bij dit gebod. Voortaan zou het ook gaan om het vieren van de bevrijding (Deuteronomium 5:15). De Israëlieten waren slaaf geweest en dat mochten ze nooit vergeten. Daarom moesten ze barmhartig zijn voor elkaar en voor de vreemdeling. Bij de sabbat kwamen nog een sabbatsjaar en een jubeljaar: feestelijke hoogtepunten om schulden kwijt te schelden en slaven vrijheid te schenken. Zo werd Gods geschenk nog duidelijker. Schepping en herschepping gingen hand in hand. Ook werd het verlangen gevoed naar de messias, die eens zeggen zou: het jubeljaar ben Ik (Lucas 4:21)!

Verstrooid

Nu de heilige Geest ons volwassen maakt in ons geloof, proberen we in praktijk te brengen wat de kerk in haar jeugdjaren heeft geleerd: zorgvuldig gedenken en ruimschoots vieren dat God ons met liefde de aarde, het leven en de vrijheid schenkt, alles duur betaald door Jezus Christus, onze Heer. Opnieuw is dit zeer beloftevol. We zien uit naar de nieuwe aarde, naar het herstel van alle dingen.

Een groot verschil is wel dat we als christenen verstrooid zijn onder de volken. Er is geen heilig land meer en geen heilige plek. De tempel krijgen we mee in ons hart, om daarin alle dagen God te eren. Dat zal ook nodig zijn om de rust en het vertrouwen te bewaren, terwijl de wereld steeds onrustiger wordt.

Het zou nu een volstrekt verkeerde beweging zijn om een vlucht naar achteren te maken en ons geloof te concentreren op één dag of één land. Het mag vertrouwd klinken om nog steeds over ‘beloofd land’ en ‘sabbat’ te spreken, maar zo draaien we de klok terug en onderschatten we wat God nu alle dagen onder alle volken tot stand wil brengen. In Christus is het jubeljaar aangebroken en iedereen mag weten wat dat betekent!

Gotspe

In een sabbatsjaar en een jubeljaar ging alles ondersteboven, niet alleen voor mensen met schulden, maar uiteraard ook voor hen die nog geld zouden krijgen. Overal ging een streep door. Schulden bestonden niet meer en verpande eigendommen werden teruggegeven. Waar ter wereld werd zoiets aangetroffen? Dit was helemaal uit God.

Helaas werd deze kwijtschelding zelden uitgevoerd. De reden laat zich raden. Aan de verarmden zal het niet gelegen hebben… Nu echter hebben we een nieuwe kans om, door de Geest van Christus bezield, het jubeljaar in praktijk te brengen. Het is nu de tijd om gebogenen op te richten, vluchtelingen een onderkomen te bieden en ieder die de hoop verloren heeft bekend te maken met ons christelijke perspectief.

De vraag is wel of we dit – anderen laten delen in de ontferming die God ons schenkt – werkelijk ervaren als vervulling van de sabbat. Is het niet een gotspe dat er soms hooglopende verschillen zijn over wat wel of niet mag op de rustdag, terwijl vluchtelingen steeds kariger worden opgevangen in ons land van overvloed – iets wat pas echt in strijd is met het karakter van de sabbat?

Nooit genoeg

Als christenen vieren we de opstanding van onze Heer Jezus Christus op de eerste dag van de week. De zondag is geen sabbat. Wel komt de betekenis van de sabbat in Christus nieuw naar ons toe. Want nu Hij de schepping leidt naar een nieuw begin, lopen de tegenstellingen op, ook tussen onrust en rust. We zien hoe mensen zonder deze toekomstverwachting op vele manieren het uiterste uit hun leven proberen te halen, om zichzelf te realiseren in de jaren van dit bestaan. Geen dag kan daarbij worden gemist en elke belemmering moet opzij. Maar nooit is het genoeg.

Als het zes dagen niet lukt om je rust in God te vinden, moet die ene rustdag wel erg veel compenseren

God blijkt niet te vervangen. Wie Hem niet aanbidt, komt niet tot zijn doel en zijn rust. Des te meer is het van belang om onze bezigheden voor God te onderbreken, om Hem publiek te ontmoeten en zelf niet meegesleurd te worden in de vaart van alle mogelijkheden, verplichtingen en activiteiten.

Alle dagen

Aanvankelijk kwamen de christenen iedere dag samen in de tempel en braken ze het brood bij elkaar thuis, wat duidt op meerdere vormen en tijden van samenzijn (Handelingen 2:46). Op het gedenken en vieren werd in ieder geval niet beknibbeld en het gebeurde steeds in gemeenschap, omdat zo het leven is dat Christus schenkt.

Verdergaand in die lijn formuleert de Catechismus dat we op de rustdag samenkomen én dat we alle dagen Gods Geest in ons laten werken. Dat laatste, dat we elke dag ruimte maken om God te ontmoeten, zit daar niet de bottleneck in onze tijd? En komt de zondag juist daardoor niet onder druk te staan? Want als het zes dagen niet lukt om je rust in God te vinden, moet die ene rustdag wel erg veel compenseren. En lukt het dan ineens wel? Of moet de samenkomst bieden wat in de binnenkamer werd nagelaten?

De blijvende les van de sabbat is dat je voor God en zijn geschenk je werk en andere activiteiten onderbreekt. Nu niet één dag, maar alle dagen, met zijn tempel in je hart. Je maakt ruimte voor ontmoeting en gelovig ontvangen, anders word je een solist die alles neemt. Vier je vrijheid en doe het samen, ook met de armen en de vreemdelingen, anders ben je zo weer slaaf. Maak alle dagen van de week ruimte voor rust, voor jezelf en voor anderen, terwijl je uitziet naar de komst van Jezus.