Missie en sociale actie in de praktijk

Zendelingen Berdine van den Toren-Lekkerkerker en Sukrit Roy vertellen hun verhaal. De een helpt ons vanuit Nederland naar Afrika te kijken, de ander geeft ons een inkijkje in de praktijk in India. Ik legde hun de vraag voor: ‘Verandert de rol van gerechtigheid in de zending?’ Berdine: ‘De student herkende niet eens dat hij door zout en zeep rond te brengen bezig was het onrecht te bestrijden.’

‘Wij geven vanuit een potdicht fort Europa’

Berdine van den Toren-Lekkerkerker, theologe en interim-directeur Nederlandse Zendingsraad. Richt zich op missie in Afrika.

Berdine, je komt al lange tijd in Afrika, onder andere voor het ondersteunen van lokaal theologisch onderwijs. Zie je een verandering in de rol van gerechtigheid in de missie?
‘Ja, en die verandering staat niet op zich. Ik zie een brede beweging, waarvan bijvoorbeeld integral mission deel uitmaakt, ontstaan vanuit de bevrijdingstheologie. Ook ontwikkelingen in de Wereldraad van Kerken integreren missie en sociale actie. Het is niet los te denken van de verlegenheid bij de westerse kerk, met het koloniale verleden en met de leegloop van de kerk. J.C. Hoekendijk draaide het om: “Laat de wereld de agenda van de kerk maar bepalen.” The five marks of mission bepalen sinds de jaren tachtig de missionaire agenda in de Anglicaanse kerk: verkondiging, onderwijs, zorg voor de schepping, onrecht bestrijden, antwoorden in liefdevolle dienstbaarheid.’

Berdine van den Toren-Lekkerkerker.

Die verschuiving naar gerechtigheid, kan die ook geen uiting zijn van horizontalisme? Waarin is het bijvoorbeeld anders dan de vrijzinnige negentiende eeuwse ethische beweging?
De five marks of mission hebben verkondiging als wezenlijk onderdeel. Zo gaat het ook in de praktijk. Een voorbeeld: ik was in Bangui in tijden van oorlog en gaf er missiologie. Ik was bezig met integral mission toen een aantal studenten vroeg: gaat het er niet om dat we eerst het evangelie verkondigen? Want als ze sterven, gaan ze naar de hel of de hemel. Een student was heel scherp daarin. Hij bezocht me op mijn logeeradres en vertelde daar over zijn werk. Naast zijn studie ging hij op zijn brommer het veld in, naar door oorlogsgeweld platgebrande dorpen. Hij zocht de mensen op die het regenwoud waren ingevlucht waren en hielp hen hun leven weer op te bouwen. Dat deed hij door zout en zeep te brengen of door afdakjes te helpen bouwen. De gevluchte dominee bemoedigde hij om zijn rol als pastor weer op te pakken. Kortom: hij herkende niet eens dat hij al bezig was dat onrecht te bestrijden en liefdevolle dienstbaarheid te betonen. Waar wij in het Westen nog wel eens zaken als verkondiging en sociale actie uit elkaar trekken, blijkt dat in de geleefde praktijk van deze student helemaal vervlochten te zijn.’

Mag ik jou die vraag stellen? Wie is je God in jouw stad, Groningen?
‘Benno en ik zijn betrokken bij het Pand in de Korrewegwijk. In die gemeenschap beginnen we met een kaars aansteken, omdat Jezus in ons midden is. Dan eten we samen soep en brood, gevolgd door een viering van vijftien minuten. Bij dat alles zijn allerlei mensen uit de wijk aanwezig. Van theoloog tot ongeschoolde. In het arbeidsproces en aan de rand. Opvallend veel alleenstaande vaders. Op een dag was ik aan het opruimen en ik stond met een van die vaders in de keuken. Hij zorgt voor de kinderen van zijn ex-vriendin. De moeder heeft weer een nieuwe vriend. Ik stond met overgebleven kaas en worst en zei: “Dat moeten we helaas maar weggooien.” Hij werd zo kwaad op mij! “Geef dat dan liever aan mij. Dan kunnen mijn ex-vriendin met haar vriend nog eens een feestje hebben.” God openbaart zich nu op heel nieuwe manieren. Dus moeten we ook leren van de wereldkerk. Dit gebeurt in Groningen, maar ook in Maleisië of Kongo. Dat geeft nieuwe inspiratie, nieuwe energie. Dan krijg ik weer zin. Ik ga weer aan de slag bij het Pand, vanuit de vreugde van het evangelie.’

Als je in Kongo of Bangui vraagt welk onrecht er in Nederland is, welk antwoord krijg je dan?
‘De manier waarop je met je oude mensen omgaat. Of eigenlijk: dat je dat afschuift en zelf maar zo weinig met je oude mensen omgaat. Maar ook de manier waarop we met geld omgaan. Vanuit het idee dat er te weinig van is. We geven vanuit een potdicht fort Europa. Esther Mombo, een theologe uit Kenia, zegt dat zo: “Van delen word je heel blij. Maar dan moet je wel delen en de left-overs weggeven.”’

‘Heb God lief én de naaste’

Ik trotseer digitaal de landsgrenzen en leg contact met Sukrit Roy, Indische zendeling in Calcutta. Vertrouwd met de Nederlandse kerken door studie, reizen en ondersteuning.

Sukrit, in jullie missie staan verkondiging en hulp in de vorm van medische steun en scholing centraal. Welke rol heeft gerechtigheid in dat geheel?
‘Alleen als verkondigen samen opgaat met het aanpakken van onrecht bereik je mensen werkelijk. Het christendom is hier gekomen door het zendingswerk van William Carey, met een stevig accent op het Woord. Toch heeft het de mensen in India niet werkelijk bereikt. Het bleef iets voor de kringen van de Britse kolonisten. Wij proberen het evangelie juist tot in de kleinste hoekjes van India te brengen. Alleen al dat verschil in doelgroep bepaalt ons voortdurend bij het onrecht waarmee de laagste klassen te maken hebben. Het tegenstrijdige is dat hindoeïsme van binnenuit niet tot die misstanden hoeft te leiden: de hindoe gelooft door Karma het Nirvana te bereiken. Simpel gezegd: een hindoe gelooft dat hij de gevolgen oogst van zijn gedrag. Hij heeft dus alle reden om zich voor de naaste in te zetten. Dat is helaas niet de praktijk.

Sukrit Roy en zijn vrouw Sang Yee.

De huidige regering onder leiding van premier Narendra Modi is hindoe-nationalistisch van aard. Nu is India grondwettelijk seculier, maar de regering probeert India om te vormen tot een hindoestaat. Dit leidt nu al tot een groei van de vervolging van minderheden. We merken dat de coronacrisis de vervolging versterkt. Mensen zijn bang, verliezen hun baan, raken in financiële problemen. Het tegenstrijdige gevolg is dat ze door hun hulpeloosheid eerder tot vervolging vervallen, maar ook meer openstaan voor het evangelie.’

Hoe gaan christenen om met deze veranderde vijandelijke houding?
‘Als christenen kunnen en willen we niet strijdbaar reageren, want de liefde van Christus drijft ons. Het is aanleiding tot meer bidden en vasten, in het bijzonder voor de milities. Zij worden gedreven door hopeloosheid. Want die is reëel. Zo gaan het bestrijden van onrecht en missie hand in hand en vermenigvuldigt het aantal gelovigen juist. Een ander mooi gevolg van de vervolging en het gebed is dat christenen van verschillende denominaties elkaar vinden. Ze ervaren dat de verschillen lang niet zo diep waren als de onderlinge afstand lang had gesuggereerd. Er worden nu interdenominale synodes gehouden en soms eeuwenoude kloven overbrugd. Ook dat is het herstellen van onrechtvaardige structuren.

Door de nationalistisch-religieuze bril van de overheid bezien worden hindoes ook beleidsmatig anders behandeld. De overheid gaat er blind vanuit dat christenen wel door buitenlandse geldschieters gesteund zullen worden. Na een natuurramp in Birajnagar, Sundarban Islands was er een vergoeding om woningen te herbouwen. Sangha Paribar, een evangelist, kreeg echter nog geen fractie van wat zijn hindoebuurman kreeg. Hij kon er alleen een bakstenen muur van betalen, maar geen deur of dak. Nu werd in die plaats al geruime tijd gezocht naar een stuk land om een kerk op te kunnen bouwen. Met de nodige creativiteit is van de nood een deugd gemaakt: de kerk is bovenop het huis van de evangelist gebouwd. Een dak voor de een, grond voor de kerk.’

Wat verbindt gerechtigheid, goeddoen en de boodschap van het evangelie?
‘In Matteüs 9:35 lezen we dat Jezus van het ene dorp naar het andere gaat om de mensen te leren. Dat leren ging hand in hand met genezen. Zijn hart was met ontferming bewogen, want Hij zag de mensen dolen als schapen zonder herder. Zeker dat laatste had alles te maken met de onrechtvaardige structuren die Hij zag. Genezing slaat op het geheel: van vergeving, via genezing, tot het bevrijden uit gebroken structuren. Meteen daarna, in Matteüs 10, zendt Jezus de discipelen uit, met de autoriteit om te verkondigen en te genezen. Vanaf het eerste begin is het om niets minder gegaan dan om totaal herstel, sociaal, geestelijk en lichamelijk. Kijk hoeveel aandacht Jezus geeft aan vertrapte mensen, zoals in de gelijkenis van de barmhartige Samaritaan.’

Het beeld van het kruis is veelzeggend, vervolgt Sukrit: ‘De verticale balk verbindt als het ware de aarde waarop hij staat met de hemel waarnaar hij wijst. Zo verbindt hij hemel en aarde. In het midden, bij het hart, is de zonde en de dood. De horizontale balk verbeeldt de wijd uitgestrekte armen van Jezus, die zich tegelijk kwetsbaar en beschermend uitstrekken naar iedereen. Reiniging van zonde is meer dan vergeving, het brengt ook shalom: vrede, heling, herstel. Daarom is het helpen van anderen een integraal deel van het evangelie.’

Wat is het grootste onrecht dat in uw omgeving aangepakt moet worden?
‘De onderdrukking van vrouwen door mannen. Opnieuw geeft het hindoeïsme daarvoor als leer niet veel aanleiding, maar is het een werkelijkheid waarin het volk is afgegleden. De vreselijke statistieken van verkrachting en het aborteren van ongeboren meisjes is daarvan het meest zichtbaar. Maar tegelijk zijn die niet meer dan het topje van de ijsberg. Vrouwen worden vreselijk behandeld door mannen.’

U hebt een aantal bezoeken aan Nederland gebracht en wel enig beeld bij de situatie hier. Heeft u nog een boodschap om aan ons mee te geven?
‘Lang geleden zei Ghandi: “Als jullie christenen zelf te herkennen zouden zijn als kleine Christussen, dan zou heel India in korte tijd christen zijn.” Heb God lief én de naaste. Als wij er met die waarheid niet op uitgaan, dan is het evangelie niet meer dan holle woorden.’

Berdine van den Toren-Lekkerkerker is opgegroeid in de Alblasserwaard. Samen met Benno, haar man, en hun drie kinderen, heeft ze acht jaar in de Centraal Afrikaanse Republiek gewoond en gewerkt. Na acht jaar in Oxford wonen ze nu weer in Nederland en wel in Groningen. Op dit moment werkt Berdine als interim-directeur voor de Nederlandse Zendingsraad. Daarnaast is ze regelmatig op reis om als gastdocent les te geven aan theologische scholen en universiteiten in Franssprekend Afrika en in Azië. In Groningen zijn Benno en Berdine actief in de christelijke gemeenschap Het Pand, een pioniersplek binnen de PKN.

Sukrit Roy leidt met zijn vrouw Sang Yee als zendeling en predikant de Christ Mission Ashram in Calcutta, India. Hun visie is om lokale christenen te vormen en uit te zenden in de eigen regio. Zo is in 34 jaar een netwerk van rond de honderd kleine en grotere kerken ontstaan.

Voor meer informatie over het zendingswerk van Berdine en Sukrit zie: www.evta.nl.