Wij mensen hebben gerechtigheid nodig

De kerk verschuift van het Noorden naar the Global South. Dat zullen vooral de meer orthodoxe gereformeerde kerken in Nederland gaan merken. De aandacht voor recht en gerechtigheid groeit en er komt meer nadruk op de diaconie. Evangelisatie wordt als vanzelf deel van het gemeenteleven. Onder invloed van de theologie uit het Zuiden richt de missionaire focus van de kerk in Nederland zich steeds meer op recht zoeken. Zijn deze verschuivingen herkenbaar? Hoe spelen we als kerken daarop in?

(beeld domenec/iStock)

De gelijkenis van de werkers in de wijngaard uit Matteüs 20:1-16 vormt een goede manier om deze verschuivingen en de implicaties daarvan te illustreren. Die gelijkenis – waarover je ongetwijfeld wel een keer een preek gehoord hebt – roept zomaar een aantal vragen op: wie zijn de werkers van het laatste uur? Wat voor werk doen ze? Waarom krijgen juist zij als eersten en niet als laatsten uitbetaald? Waarom krijgen alle werkers hetzelfde loon?

Wijngaard

Misschien herken jij je in zo’n werker in de wijngaard. Wellicht niet een werker van het eerste of laatste, maar wel een van het derde of zesde uur. Misschien geloof je dat het werk in de wijngaard werk in de kerk of in Gods koninkrijk is. Misschien denk je wel dat de werkers in de wijngaard mensen zijn die barmhartigheid schenken of recht brengen. Staat de gelijke beloning van een denarie die alle werkers ontvangen niet voor het eeuwige leven? Was daarom de eigenaar van de wijngaard druk met de oogst en ging hij telkens naar de markt op zoek naar nieuwe werkers? Misschien zit het jou, ondanks alles, toch niet lekker dat de werkers van het laatste uur zo ongeveer fluitend hun beloning binnenhaalden, behalve op dagen dat je een sterk zondebesef hebt en jij je door genade gered weet.

Dagloners

Waarom krijgen de mensen die maar een uur gewerkt hebben als eerste uitbetaald? Omdat de werkers van het laatste uur niet elf uur feest, maar een hele dag onzekerheid achter de rug hebben. Onzekerheid of zij hun gezin die avond wel te eten konden geven; geen werk betekent geen inkomen; geen inkomen betekent dat je kinderen de volgende dag met een lege maag naar school gaan, slechter presteren, eerder ziek worden. Geen of te weinig inkomen betekent ook dat je thuis meer ruzie met je vrouw hebt, je eerder naar de drank grijpt, je familie in chaos en geweld kan vervallen. Deze uitleg, afkomstig van waarschijnlijk een groep Zuid-Amerikaanse vrouwen uit een favela, liet voor mij de betekenis van deze gelijkenis kantelen.

Dagloners zijn mensen die noodgedwongen leven van wat de dag hun brengt. Anders dan de wetenschapper aan de universiteit of jouw predikant hoefden deze vrouwen zich niet in te leven, deze gelijkenis is hun leven. Deze gelijkenis gaat dus ook niet over mensen die het privilege hebben om recht aan anderen te brengen, maar over mensen die gerechtigheid nodig hebben. De landheer in de gelijkenis is gelukkig geen Jeff Bezos die je straft, omdat je drie in plaats van maximaal vijf keer naar het toilet bent geweest. Of die je ontslaat, omdat je noodgedwongen in een fles plaste, omdat je die straf wilde voorkomen. Nee, deze gelijkenis gaat over een goede landheer die gerechtigheid brengt, dat is leven en overvloed. Want leven en overvloed komen door goed betaald werk en daardoor kunnen mensen, mannen, vrouwen en families tot ontplooiing en bloei komen. De gelijke betaling is daarom voor alle werkers zowel een bewijs van goedheid als gerechtigheid.

Vrede

Zou jij geen deel willen uitmaken van dat koninkrijk zoals dat zich laat zien door deze uitleg van de gelijkenis? Een uitleg die focust op het koninkrijk van God als primair een zaak van vrede. Zoiets heeft vanzelfsprekend gevolgen voor de evangelisatievraag, daarin gaan Woord en recht doen samen. Dit koninkrijk van God is een zaak van vrede, vreugde en gerechtigheid door de heilige Geest (Romeinen 14:17).

Ik maak het voorgaande nog iets concreter: de uitleg van de gelijkenis komt niet van een witte westerse academicus, maar van een groep ongeletterde vrouwen uit een favela. Veel zuidelijke theologie is afkomstig van of uit minderheden of onderdrukte groepen. Hoe interessant is het om de Bijbel te lezen met pakketbezorgers en allerlei logistieke medewerkers, ZZP’ers die gemangeld worden door grote bedrijven, slachtoffers van de toeslagenaffaire, MOE-landers die weggestopt in appartementjes als lijfeigenen moeten werken, vluchtelingen, om maar eens een paar groepen te noemen.

(beeld majapetric/Unsplash)

In de uitleg van de gelijkenis door deze vrouwen hoor je geen privilege of plicht om Gods recht te brengen, maar het besef dat wij Gods recht nodig hebben, dat wij afhankelijk zijn van God. Daarmee gaat de gelijkenis meteen meer over God. In diaconale woorden: waar diaconieën nu barmhartigheid willen schenken aan behoeftigen, kunnen zij ook centra worden van mensen die God vragen recht te brengen en die zelf recht zoeken voor zichzelf en anderen. In deze uitleg van de gelijkenis lezen we ook impliciet de belofte van leven en overvloed in dit leven én het eeuwige leven.

Deze impliciete belofte sluit precies aan bij de slotwoorden van Jezus in reactie op de ontmoeting met de rijke jongeling (Matteüs 19:29; Marcus 10:29-30). Bovendien wordt de eerste helft van die belofte – overvloed in dit leven – uitgeleefd door een christelijke gemeenschap als lonkend perspectief voor haar omgeving in plaats van gepresenteerd als de ketterij van het welvaartsevangelie. Bovendien kunnen anderen op een vanzelfsprekende manier genodigd worden om te participeren. Tegelijkertijd is er een kans: veel gereformeerde kerken vormen al sterke gemeenschappen rond het Woord. De uitdaging is om van die kerken sterke gemeenschappen te maken rond én gevormd door het Woord. De beschrijvingen van de gemeentes in het boek Handelingen vanuit het perspectief van recht geven aanwijzingen hoe dat eruitziet.

Prioriteit

De theologische verschuiving van ‘rond het Woord’ naar ‘vorming door het Woord’ broeide allang onder de oppervlakte. Tijdens een wereldconferentie in Lausanne in 1974, geïnitieerd door Billy Graham, tikte een klok gedurende de conferentie op dramatische wijze de zielen weg die verloren gingen. De boodschap was duidelijk: we kunnen praten over politieke en sociale thema’s, maar evangelisatie heeft prioriteit. De Peruaan Samuel Escobar kwam hiertegen in opstand. Hij stelde: als de wereld een dorp van honderd inwoners zou zijn, gaat het slechts zeven van de honderd inwoners goed. Maar die zeven willen onophoudelijk de drieënnegentig evangeliseren en willen voorbijgaan aan de economische, sociale, historische en culturele verschillen. Maar kunnen die drieënnegentig dat ook?

De gelijke betaling is voor iedereen een bewijs
van goedheid en gerechtigheid

De onlangs overleden Zuid-Amerikaanse theoloog René Padilla viel hem bij: een statistiek die getallen wegtikt zegt niets, wanneer we ons niet tegelijkertijd afvragen waarom deze mensen sterven. Maar die vraag wordt niet gesteld. Integendeel, het evangelie wordt verminkt, zodat de rijken er geen aanstoot aan nemen. De opmerking van Padilla doet me sterk denken aan de ontmoeting van Jezus met de rijke jongeling. De evangelist Matteüs plaatst dit verhaal direct voor de gelijkenis van de werkers in de wijngaard. Jezus gaf een antwoord dat voor de rijke jongen wel degelijk aanstootgevend was.

In de jaren tachtig initieerde de Wereldraad van Kerken het conciliair proces, bedoeld om gelovigen bezig te laten zijn met vragen rond vrede, gerechtigheid en milieubescherming. Dit proces sloeg in Nederland maar matig aan bij de lidkerken en liet de GKv en NGK nog meer onberoerd. De start van de Micha Campagne aan het begin van de 21e eeuw en de Justice Conference markeren veel meer een verandering.

Stroomversnelling

Ik vermoed dat de verschuiving zich op dit moment in een stroomversnelling bevindt. Misschien komt dat door oproepen zoals die van Geert Jan van Dijk (Tearfund) of door mijn favoriete podcasts die de laatste maanden wel erg veel aandacht hebben voor zwarte feministische theologie of de positie van Spaanstalige christenen in de VS. Misschien komt het door de belangrijke rol die Samuel Lee vorig jaar vervulde als theoloog des vaderlands. Kleine hints dat de theologische wind steeds nadrukkelijker uit het Zuiden komt.

Actieve gewetensvolle christenen schuiven politiek op richting Partij voor de Dieren of BIJ1. Ik merk enorme betrokkenheid van de tieners uit mijn gemeente bij BLM. Ook die zaken leggen allemaal nadruk op vrede, vreugde en gerechtigheid. De tieners zullen zich niet actief door zuidelijke theologie hebben laten beïnvloeden. Maar wellicht kan de zuidelijke theologie hun denken en doen een bijbelse bedding geven. Oftewel: het is misschien wel belangrijk om wat zuidelijker georiënteerd te raken.

Nederlandse kerken geven hun roeping weg

De inheemse kerk in Nederland kan ook in een ander opzicht een scheutje van die theologie gebruiken. Cors Visser merkte het al eerder op in zijn boekje De Spelende Kerk: Nederlandse kerken hebben de neiging om hun roeping weg te geven. Ik zal een voorbeeld geven. Zijn er in de omgeving van een Nederlandse kerk veel mensen met schulden, dan zullen er al snel een paar leden opstaan om een stichting Schuldhulpmaatje op te richten. In het bestuur komen leden uit de kerk en vast ook uit wat genabuurde kerken. De vrijwilligers van de stichting worden goed opgeleid. Aanvankelijk zijn ze afkomstig uit dezelfde kerken, later haken ook andere mensen aan.

Na een paar jaar kan het zomaar gebeuren dat de kerk waar het initiatief ooit ontstond zich nauwelijks betrokken of verantwoordelijk weet voor de stichting. Ze heeft, dramatisch gezegd, haar roeping weggegeven. Hoe anders gaat het met veel kerken in het Zuiden; hun oplossing is minder professioneel, minder adequaat, minder zorgvuldig: daar zal het in veel gevallen niet een aparte stichting, maar de kerk zelf zijn die haar leden en geïnteresseerden zal leren omgaan met financiën. Lid van zo’n gemeente zijn betekent dan dat je goed leert omgaan met geld én eeuwig leven ontvangt, oftewel leven en overvloed in dit leven én het eeuwige leven. Kortom, de missie van zo’n gemeente is holistischer of integraler dan die van de gemiddelde Nederlandse kerk. De term ‘integral mission’, die je hierin hoort doorklinken, is overigens afkomstig van de eerder genoemde René Padilla. Opnieuw moet ik hier denken aan de woorden van Jezus in Matteüs 19:29 en de beschrijvingen in Handelingen over het leven van de eerste gemeentes in Jeruzalem en Antiochië.

Kanttekeningen

Hier aanbeland passen natuurlijk ook enkele nuances en kanttekeningen. Er is theologie die veel ouder is dan onze westerse traditie: Kopten, Armenen, Ethiopiërs, Aramese christenen – ze wonen ten zuiden van ons en kennen allemaal een geschiedenis die enorm rijk en oud is. Hun geschiedenis, traditie en theologie is grotendeels nog langs ons heengegaan en legt weer andere accenten dan die waarop ik nu wijs. Zeggen dat de theologische wind zuidelijker wordt, zal voor anderen veel te ongenuanceerd zijn: grote stappen, snel thuis. Zo zijn er nog meer kanttekeningen te plaatsen.

Ik hoop dat die kanttekeningen ons niet ervan zullen weerhouden om zuidelijker te gaan lezen en luisteren. De grote woorden geven misschien iets aan van urgentie. De kerk in het Westen (ja, generalisatie) heeft een gezonde scheut uit het Zuiden nodig heeft om het spoor te houden. De Geest heeft hun een geschenk gegeven dat ook voor ons bedoeld en noodzakelijk is: het koninkrijk van God is een zaak van vrede, vreugde én gerechtigheid door de heilige Geest.