Als de toekomst je lief is…

‘Ook Ik zeg jullie: maak vrienden met behulp van de valse mammon, opdat jullie in de eeuwige tenten worden opgenomen wanneer de mammon er niet meer is.’
(Lucas 16:9)

Op het moment dat de financieel directeur vanwege malversaties door de mand valt, regelt hij nog gauw voor zichzelf een pensioenvoorziening op kosten van de baas. Zo fout als wat, zou je zeggen. Hoe kan Jezus zo’n situatie dan aan ons voorhouden als voorbeeld om na te volgen?

Jezus onderwees vaak in gelijkenissen oftewel parabels. De beelden die hij gebruikte, sloten aan bij heel alledaagse situaties uit zijn omgeving. Denk maar aan de parabel van de zaaier of die van de verloren drachme. Juist omdat zijn verhalen beeldend waren, maar toch niet altijd meteen toegankelijk, spreken ze ook nu nog tot de verbeelding.

(beeld Split Second Stock/iStock)

Eén van de meest prikkelende parabels is door Lucas bewaard: het verhaal van de oneerlijke rentmeester (Lucas 16:1-8). Een manager wordt voor financieel wanbeheer op het matje geroepen en krijgt zijn ontslag aangezegd. Maar voordat hij de kasboeken inlevert, slaagt hij er nog in om op kosten van het bedrijf zijn eigen toekomst veilig te stellen – een actie waarvoor hij vervolgens door de directeur geprezen wordt. Dit is minstens een verrassende spits van het verhaal. Dat iemand de situatie naar zijn hand probeert te zetten, kun je misschien verwachten. Maar dat diegene voor zo’n slinkse actie ook nog geprezen wordt?!

Crisissituatie

Jezus zou onze verontwaardiging hierover vast begrijpen. Vanuit zijn vertellersperspectief noemt hij de manager immers een ‘oneerlijke’ rentmeester (vers 8). Toch is die oneerlijkheid hier niet het punt. De reden voor het compliment is de slimheid van de rentmeester – noem het praktische wijsheid. Hij bevindt zich plotseling in een crisissituatie, in het korte tijdsbestek tussen het aangezegde en het feitelijke ontslag bij het afsluiten van de boeken. ‘Wat moet ik doen nu mijn heer mij het beheer afneemt? Werken op het land kan ik niet en voor bedelen schaam ik me’ (vers 3).

Op een kritisch moment ontstaan vaak de beste plannen: de rentmeester besluit om ‘vrienden te worden’ met de mensen die bij de rijke man in de schuld staan. Hij scheldt hun nog snel een aanzienlijk deel van hun schuld kwijt. Op die manier verzekert hij voor zichzelf in ieder geval toekomstig onderdak. Na zijn ontslag is hij ongetwijfeld welkom bij deze vrienden.

Wie erbij wil zijn in Gods toekomstige rijk kan maar beter slim zijn

Zijn meester kan vervolgens twee dingen doen. Ofwel hij eist bij de debiteurs het restantbedrag alsnog op. Maar echt populair wordt hij daar niet door. Bovendien geeft hij dan toe dat hij in de luren is gelegd. Ofwel hij incasseert het verlies, wat hem uiteindelijk toch wel winst zal opleveren voor zijn imago als rijk man. Blije debiteurs, imago gered: uiteindelijk komt iedereen hier zonder kleerscheuren uit. Vooral de rentmeester, want die zit per slot van rekening gebeiteld. Zo blijkt deze waardeloze rentmeester onverwacht een goede crisismanager – al bij al best slim bedacht.

Slimheid

Nog verrassender dan het verhaal zelf klinkt de toepassing die Jezus zijn leerlingen voorhoudt: ‘Ook Ik zeg jullie: maak vrienden met behulp van de valse mammon, opdat jullie in de eeuwige tenten worden opgenomen wanneer de mammon er niet meer is.’ Hoezo? Heiligt het doel soms de middelen? Jezus had de rentmeester net nog oneerlijk genoemd. Roept Hij nu op tot illegale praktijken?

Hij roept in ieder geval op tot praktische wijsheid. Dat was immers het punt van zijn parabel. De kinderen van deze wereld handelen slim in hun omgang met elkaar. Diezelfde slimheid moeten ‘de kinderen van het licht’ laten zien als het gaat om de eeuwigheid, zo zegt Jezus (vers 8). Wie Hem wil volgen, moet dus handelen als een goede crisismanager tijdens een interim-periode. Want sinds zijn opstanding leven ook wij, wachtend op de wederkomst, in een soort tussentijd. Je zou het een crisissituatie kunnen noemen: het komt erop aan hoe je handelt.

Het einde van deze wereld is al aangekondigd. Wie erbij wil zijn in Gods toekomstige rijk, kan maar beter slim zijn en vooruitkijken, net als de rentmeester. Zal Jezus, als Hij terugkomt, ons kunnen prijzen vanwege slim beheer?

Zuigende werking

Als de toekomst ons lief is, moeten we er dus op letten om vrienden te maken en wel met behulp van de valse mammon. Het woord ‘mammon’ komt niet voor in het Oude Testament, maar wel in buitenbijbelse Joodse literatuur. Daar kan het heel algemeen ‘bezit’ betekenen. Maar soms heeft mammon een negatieve kleur en duidt het op onrechtmatig verworven bezit.

Ook Jezus kleurt het woord negatief in. Net had Hij de rentmeester nog ‘oneerlijk’ genoemd en met precies dezelfde term karakteriseert hij nu de mammon als ‘vals’ of ‘oneerlijk’. Jezus weet immers dat je beducht moet zijn voor bezit. Het heeft een zuigende werking. Meer is nooit genoeg. Dat is van alle tijden. Geld wordt zomaar een sterke drive voor onrechtvaardigheid of oneerlijk gedrag. De recente ophef rondom Facebook illustreert dit nog maar een keer. It’s all about the mammon. Niet voor niets verschijnt de mammon als een concurrent voor God op het toneel (vers 13). Maar je kunt geen twee heren dienen: God én de mammon. Je moet kiezen.

Een belangrijke mammonwet: hoe meer jij bezit, hoe meer ik jou bezit

Wie slim kiest, kiest voor God. Want dan ga je voor duurzaamheid, sterker nog, voor eeuwigheid. Jezus stelt immers heel duidelijk dat de mammon er straks niet meer is. Maar de christen die slim handelt, kan er in de tussentijd maar beter handig gebruik van maken: maak vrienden, zet in op Gods toekomst, net als die slimme rentmeester. Bezit is een middel dat ons vooruit helpt, als we er tenminste voor kiezen om het te gebruiken in dienst van God.

Aalmoezen

Wie zijn die vrienden dan? Volgens de meeste uitleggers duidt ‘vrienden maken met behulp van de valse mammon’ op het geven van aalmoezen aan armen. Jezus heeft het wel vaker over het omgaan met bezittingen in het licht van Gods koninkrijk: ‘Verkoop je bezittingen en geef aalmoezen. Maak voor jezelf een geldbuidel die niet verslijt, een schat in de hemel die niet opraakt, waar een dief niet bij kan en die door geen mot kan worden aangevreten’ (Lucas 12:33; vergelijk zijn antwoord aan de rijke jongeling in Lucas 18:22).

Jezus’ aandacht voor de minsten in de samenleving klinkt als een refrein door het hele Lucasevangelie. Tegen een vooraanstaande farizeeër die hem had uitgenodigd voor een maaltijd, zegt hij bijvoorbeeld: ‘Wanneer u een maaltijd aanbiedt of een feestmaal geeft, vraag dan niet uw vrienden, uw broers, uw verwanten of uw rijke buren, in de verwachting dat zij u op hun beurt zullen uitnodigen om iets terug te doen. Wanneer u mensen ontvangt, nodig dan armen, kreupelen, verlamden en blinden uit. Dan zult u gelukkig zijn, zij kunnen voor u dan wel niets terugdoen, maar u zult ervoor beloond worden bij de opstanding van de rechtvaardigen’ (Lucas 14:12-14).

Omgekeerd geldt net zo goed dat wie niet op deze manier met bezit omgaat, geen deel zal hebben aan het koninkrijk (Lucas 6:24; 12:15-21). Het mooist wordt dit nog verbeeld in het verhaal over de rijke man en de arme Lazarus, vast niet toevallig de parabel die meteen volgt op die van de oneerlijke rentmeester.

Creatief

En zo komt een verrassende parabel verrassend dichtbij. Want creatief zijn willen we allemaal wel. Maar radicaal geven? Mijn grootvader werkte vroeger als controleur bij de Belgische belastingdienst. Ik herinner me hoe hij een keer vertelde dat mensen die veel hadden, ook zeer creatief bleken als het erop aan kwam om belastingen te ontduiken. Blijkbaar is dat een belangrijke mammonwet: hoe meer jij bezit, hoe meer ik jou bezit. Jezus zou zeggen: als de toekomst je lief is, gebruik je creativiteit! Maar wees wel een eerlijke rentmeester, iemand die zich niet blindstaart op deze wereld. De mammon kan je niet meer bieden dan een tijdelijk onderkomen. Maak liever vrienden voor het Leven. Welkom in de eeuwige tenten!

Om over na te denken of door te praten

• Lees Lucas 18:18-29. Wat bewerkt dit verhaal bij jou? Verlamming? Of eerder daadkracht? En waarom?
• Jezus verpersoonlijkt de mammon tot een heer die je kunt dienen (vers 13). Hoe herkenbaar is dit vandaag de dag? Kun je dit concreet maken?
• Jezus koppelt ons omgaan met bezit op een directe manier aan onze toekomst bij God. Daar spreekt urgentie uit. In welke mate ben je je daarvan bewust in je dagelijkse leven?
• Wil je als gemeente nadenken over hoe we als christenen omgaan met geld? Neem dan een kijkje op de website van Stichting Encour: encour.nl/encour-staat-voor/visie-en-missie.