Over schoonheid en het summum daarvan

Uit Sion, stad van volmaakte pracht,
verschijnt God in stralend licht.
(Psalm 50:2)

Sion wordt in de Bijbel ‘stad van volmaakte pracht’, ofwel het summum van schoonheid genoemd. Hoe kan dit ooit gezegd worden van een stad die toch ook iets van een oude oosterse stinkstad had?

Tussen de foto’s die afgelopen zomer tijdens de vakantie gemaakt zijn, zullen er vele zijn die iets probeerden vast te leggen van de schoonheid van het moment: het azuurblauwe meer tussen de bergen; de bloedrode zonsondergang aan zee; de uit lichtbruin natuursteen opgetrokken kerk.

Het gevoel voor schoonheid is van alle tijden. Ook de Bijbel heeft volop oog voor schoonheid en wat die met een mens kan doen. Sara maakte vanwege haar schoonheid grote indruk op haar omgeving (Genesis 12:14-15), Esther was lieftallig en mooi (Esther 2:7). Van de mannelijke schoonheid was men in de Bijbeltijd niet minder onder de indruk dan van de vrouwelijke. In heel Israël werd geen man zo om zijn uiterlijk bewonderd als Absalom (2 Samuël 14:25).

Ook van wat wij cultuur noemen, kon men diep onder de indruk zijn. De havenstad Tyrus wordt vergeleken met een boot die in volmaakte schoonheid gebouwd is (Ezechiël 27:4vv). In de schoonheid van de natuur ziet de psalmist de luister en de wijsheid van God weerspiegeld; zijn hart en mond gaan ervan zingen (Psalm 104). Maar ook muziek wordt als een vorm van schoonheid beleefd (Ezechiël 33:32) en gekend als een therapeutische kracht. Telkens als de boze geesten over Saul komen worden die getemd door Davids snarenspel (1 Samuël 16:23).

Weerklank

Ons menselijke gevoel voor en verlangen naar schoonheid heeft in de Bijbel een erkende plaats gekregen. Ze wordt herleid tot de bron van alle schoonheid, God zelf. Gods scheppingswerk is een groot kunstwerk. Zijn wijsheid, humor en liefde tintelen door alles heen. En als die tinteling ons bereikt, gebeurt er iets met ons. ‘Wat mooi!’ zeggen we dan. Het is een echo: Gods creatieve liefde vindt weerklank in ons hart.

Schoonheid is een gave van God. Er gaat in deze van onreinheid vergeven wereld iets zuiverends, iets sanerends van uit. Ze verkwikt als eau de cologne op vermoeide slapen, ze kan ons in verrukking brengen en uiteindelijk tot aanbidding, omdat ze verwijst naar de bron van alle schoonheid, God zelf.

Stoffig

Tegelijk wordt ons gevoel voor schoonheid in de Bijbel vernieuwd, verrijkt en verdiept. Tot twee keer toe wordt in het boek van de psalmen de stad Sion het summum van schoonheid genoemd. Psalm 50:2 noemt Sion ‘stad van volmaakte pracht’, en Psalm 48:2 verheerlijkt de HEER met de woorden:

‘Groot is de HEER, Hem komt alle lof toe.
In de stad van onze God, op zijn heilige berg
– schone hoogte, vreugde van heel de aarde.’

Nu is Jeruzalem in zijn hoogtijdagen ongetwijfeld een fenomenaal mooie stad geweest. Het paleizencomplex dat door David en Salomo was neergezet (met de hulp van bouwlieden uit Tyrus, 2 Samuël 5:11), zal indrukwekkend geweest zijn. En de tempel van Jeruzalem was magnifiek. Mensen die van heinde en verre Jeruzalem aandeden en dan op de heuvels de stad zagen liggen, zullen iets van sensatie ervaren hebben. Wat een stad!

Maar het summum van schoonheid? Jeruzalem was ook een drukke, stoffige, oosterse stad zonder riolen. Zo’n stad waar de geiten- en koeienmest op straat lag en de gekalkte muren door stof vervuild waren. En was de stad ‘objectief gesproken’ echt mooier dan Tyrus, Damascus of Babel? Of horen we hierin het oordeel van de liefde, in de sfeer van ‘Amsterdam vult mijn gedachten, als de mooiste stad in ons land’?

Contactpunt

Het esthetische oordeel dat in de Bijbel over Sion wordt uitgesproken, is denk ik geestelijk van aard. Voor Gods volk was deze stad werkelijk de mooiste op aarde! Niet allereerst uit stedenbouwkundig oogpunt, maar omdat Gods tempel er stond. In Psalm 48:3 wordt de Sionsberg ‘flank op het noorden’ (tsaphon) genoemd. De har tsaphon was in oude oosterse mythen de berg waarop de goden verbleven (zie Jesaja 14:13). Israël claimt hier dat de Sion de berg van God is! De aanduiding ‘flank op het noorden’ is dus geen geografische plaatsbepaling, maar een geloofsbelijdenis. Zo is ook de uitdrukking ‘volmaakte pracht’ bedoeld: omdat de HEER daar woont, is Sion het summum van schoonheid! Sion is het contactpunt tussen hemel en aarde.

Psalm 50:1-2 (NBG-1951) zegt het zo:

‘De God der goden, de HERE,
spreekt en roept de aarde
vanwaar de zon opkomt tot waar zij ondergaat.
Uit Sion, de volkomen schoonheid,
verschijnt God in lichtglans.’

Er waren ook andere contactpunten – de schepping zelf bijvoorbeeld (Psalm 8, 19 en 104) – maar Sion was hét contactpunt. Want in de tempel stond de ark, de troon van God. De ark getuigde: ‘Er is één God en Hij regeert over heel de aarde. Hij wil onder jullie wonen.’ De ark bevatte ook de tien geboden. Zalig de mensen die daarnaar leven! En eens per jaar – op Grote Verzoendag – druppelde de hogepriester bloed op het deksel van de ark. Als Israël daaraan dacht en er iets van besefte, werd het koud en warm tegelijk, huilde en lachte het, verootmoedigde het zich en aanbad het God. De HEER is genadig! De HEER is ons welgezind! De HEER regeert!

Sion is een prachtstad, vóór alles omdat het Gods stad is. En wat voor Sion opgaat, gaat nog veel meer op voor Jezus Christus. Van Hem staat geschreven: ‘Het Woord is vlees geworden en heeft onder ons gewoond en wij hebben zijn heerlijkheid gezien, een heerlijkheid als van de eniggeborene van de Vader, vol van genade en waarheid’ (Johannes 1:14, NBG-1951). In Christus worden een schoonheid en heerlijkheid zichtbaar die nog meer zijn dan die van de tempel. Het summum van schoonheid is Hij.

Snuit

Schoonheid in de Bijbel wordt dus nauw verbonden met God, met zijn heerschappij en goedheid. Dat is anders in onze cultuur. Daarin worden esthetiek en religie, esthetiek en ethiek niet zelden als twee totaal verschillende terreinen beschouwd, die los van elkaar staan. Volgens sommigen is kunst zelfs boven een moreel oordeel verheven. Maar in de Bijbel kan iets of iemand waarin niets van Gods heiligheid en goedheid te zien is, niet werkelijk mooi zijn. Het boek Spreuken stelt botweg: ‘Schoonheid bij een vrouw zonder verstand is een gouden ring in de snuit van een varken’ (Spreuken 11:22). De fysiek uiterst aantrekkelijke jongeren die afgelopen zomer aan de Costa del Sol pakken condooms verbruikt hebben, zijn in Bijbels licht ronduit lelijk, vergeleken met de jongens en meiden die zich tijdens hun vakantie hebben ingezet voor bijvoorbeeld Athletes in Action en World Servants.

Kruisdood

Omdat er zo’n nauwe relatie bestaat tussen God en schoonheid, kan schoonheid zelfs oplichten waar je het niet verwacht. Dan denk ik niet alleen aan hoe in de ouderdom (Psalm 92:15) en tijdens een sterfbed sprake kan zijn van verrassende vormen van schoonheid: een dankbare oogopslag, een kus op een voorhoofd. Nee, zelfs in wat geen enkele schoonheid en luister lijkt te hebben (Jesaja 53:3), kan God schoonheid zien.

Offers die in een tempel gebracht worden bijvoorbeeld, kunnen die ooit mooi gevonden worden? Wij vinden hun aanblik ondraaglijk en hun geur niet te harden. Maar van de HEER lezen we dat Hij behagen kan scheppen in een offer en de geur van een brandoffer zelfs lieflijk en aangenaam kan vinden (Genesis 8:20-22). Een offer dat in oprechtheid gebracht wordt, is voor de HEER als een mooie bos bloemen die Hem aangeboden wordt. Daarom, denk ik, kan Johannes in zijn evangelie ook spreken over de verhoging, de verheerlijking, van Christus aan het kruis (Johannes 12:23vv). Niet alleen in zijn opstanding en hemelvaart openbaart zich zijn verheven schoonheid, zijn luister openbaart zich niet minder in zijn kruisdood, zijn zoendood. Omdat die een bron van leven en zegen is, de kostbaarste balsem op de wonden en zonden van ons geschonden bestaan.

Om over na te denken

• Door welke vormen van schoonheid word jij het meest geraakt?
• Wat doet schoonheid met jou?
• Moet kunst altijd ‘mooi’ zijn?
• Brengt de Bijbel een eigen kijk op schoonheid met zich mee?
• Zou je voorbeelden kunnen geven van dingen die naar een esthetische maatstaf mooi worden gevonden, maar in Bijbels licht foeilelijk zijn? En omgekeerd, voorbeelden van hoe in wat gebroken en geschonden is een vorm van zuivere schoonheid zichtbaar kan worden?
• Mag je van de schoonheid van het kruis spreken, of is het kruis daarvoor te gruwelijk?