Hoe kun je verslavingen signaleren binnen de gemeente?

Hoe kun je als christelijke gemeente verslaving bij gemeenteleden signaleren en, nog belangrijker, hoe kun je daar het beste op reageren? In dit artikel spreken we met twee hulpverleners die christen zijn. Zij geven handvatten om in de praktijk antwoord te geven op deze vragen.

(beeld Daniel M. Nagy/Shutterstock)

Anneke Fahner (45) werkt als systemisch werker bij Terwille Verslavingszorg. ‘Ik werk vanuit de systeemtheorie. Dat wil zeggen dat de mens pas werkelijk begrepen kan worden in de context van zijn relaties. Je hebt daarom dus ook het hele systeem nodig om iemand te veranderen.’

Ook Erik ter Maten (50), sociaalpsychiatrisch verpleegkundige bij Verslavingszorg Noord Nederland, benadrukt dat het belangrijk is om oog te hebben voor de omgeving van de persoon met een verslavingsprobleem. ‘Het systeem is vaak in problemen, niet alleen de verslaafde zelf.’

Het moeilijke aan het signaleren van een verslaving is dat het per definitie gaat om iets wat verborgen is, zegt Fahner. ‘Mensen hangen niet snel de vuile was buiten. En kinderen voelen vaak haarfijn aan dat zij hun mond moeten houden.’ Het vergt dus moed om je niet door weerstand te laten stoppen, maar om verslavingen bespreekbaar te maken.

Fahner hanteert een beeld, ontleend aan de Bijbel, om aan te geven waar het om gaat. ‘Alles wat in het donker is, wil graag in het donker blijven. Als er licht in het donker komt, zorgt dat voor pijn en weerstand.’ Voor Fahner is het juist daarom belangrijk om te investeren in het signaleren en voorkomen van verslavingen, omdat verslavingen veel duisternis met zich meebrengen.

Vermoeden

In haar werk komt Fahner in aanraking met veel verschillende soorten verslavingen. ‘Verslavingen kunnen bijvoorbeeld te maken hebben met drugs, alcohol, medicijnen, eten, seks, games of gokken. Ik kom ze allemaal tegen, tegenwoordig ook steeds meer seksverslavingen. Voor mensen met eet- en medicijnverslavingen geldt meestal dat die minder snel in de hulpverlening komen, omdat dit nog wel te handhaven is in een regulier leven.’

Vaak is het zo dat je met een verslaving vastloopt. Dat is dan ook een reden dat mensen aankloppen bij hulpverleners. ‘Een partner heeft hierin meestal een belangrijke rol, doordat die aangeeft dat het op deze manier echt niet meer kan of dat hij of zij weggaat als er niets verandert.’

Erik ter Maten: ‘Een open en niet-veroordelende houding maakt de kans groter dat mensen hun problemen durven aan te kaarten.’ (beeld Maarten Boersema)

In het signaleren van verslavingen is het belangrijk om goed te kijken en te benoemen wat je ziet. Fahner: ‘Stel dat je ziet dat iemand zichzelf verwaarloost, afspraken niet meer nakomt en anders dan anders is, dan is het belangrijk dat je hem of haar daarop aanspreekt. Je weet het natuurlijk nooit zeker, maar een vermoeden op basis van wat je ziet kan genoeg aanleiding zijn om iemand erop aan te spreken. Het is wel van belang dat je dit vanuit een liefdevolle houding doet, waarbij je de persoon accepteert, maar zijn gedrag niet. Iemand die verslaafd is, zal dat in eerste instantie hoogstwaarschijnlijk ontkennen. Daarom is het belangrijk om daarnaast ook de partner of eventueel de kinderen te spreken. Wees liefdevol, maar tegelijk niet te omzichtig. Vertel eerlijk waarom je de vraag stelt en welke vermoedens je hebt.’

Fahner vindt dat een gemeente hierin ook een verantwoordelijkheid heeft. ‘Eén van de kenmerken van een verslavingsgezin is dat er wordt doorgeleefd alsof de verslaving niet bestaat. Dat kan ook in de gemeente plaatsvinden. Als je ervan weet, maar je doet er niets mee, kun je je afvragen of je niet medeverantwoordelijk bent voor de gevolgen.’

Voorbeeld 1: alcoholverslaafde kerkenraadsvoorzitter

De voorzitter van een kerkenraad is zeer gewaardeerd binnen zijn gemeente, maar hij is zwaar verslaafd aan alcohol en drinkt elke dag thuis. Zijn gezin houdt het binnenskamers en daarbuiten heeft hij zo veel aanzien opgebouwd dat niemand iets tegen de situatie doet. Ook de predikant durft er niets van te zeggen. Het probleem blijft bestaan. Hij leidt vergaderingen terwijl hij onder invloed is.

Fahner stelt bij deze casus de vraag wat het betekent om weg te kijken. ‘Als je hem niet durft aan te spreken, neem je hem ook niet serieus. Maar aanspreken kan ook lastig zijn. Eén van de kenmerken van alcoholverslaving is dat je het ontkent. Bedenk dat alcohol vaak gebruikt wordt om emoties te dempen. Het heeft een functie en kan een grote “vriend” zijn. Als je toegeeft dat je een probleem hebt, moet je ook onder ogen zien dat je moet stoppen. En dat is eng. Tegelijkertijd zie je dat de relatie met God afneemt en dat er vanuit de kerkenraad een slecht voorbeeld wordt gegeven richting andere gemeenteleden.’

Fahner legt uit dat het in dit geval van belang is om in praktijk te brengen wat zij eerder vertelde: ‘Er moet licht gebracht worden in deze donkere situatie door de man aan te spreken op zijn gedrag. Daarbij is het belangrijk om oog te hebben voor zijn gezin en telkens te communiceren dat het gedrag afgewezen wordt, maar niet de persoon zelf. Uiteindelijk moet deze man geholpen worden door professionele hulpverleners, maar gemeenteleden kunnen hem helpen om die stap te zetten.’

Ter Maten vult aan dat het belangrijk is dat je mensen met een verslavingsprobleem met een open vizier benadert. ‘Een open en niet-veroordelende houding maakt de kans groter dat mensen hun problemen durven aan te kaarten.’

Voorbeeld 2: jonge vrouw met psychische problemen

Een jonge vrouw heeft psychische klachten. De kerkelijke gemeente waar ze lid van is, verzorgt haar goed en legt haar in de watten. Zij verwaarloost echter haar werk en komt haar afspraken niet na. Iedereen denkt dat dit komt door de psychische problemen.

Ze past ook geregeld op de kinderen van een gezin uit de gemeente. Maar ook daar komt ze steeds vaker haar afspraken niet na en vertoont ze merkwaardig gedrag. Het zijn signalen voor de moeder van de kinderen om dit met haar bespreekbaar te maken. Ze vraagt de jonge vrouw of er misschien meer aan de hand is. ‘Ik zie via WhatsApp dat je nog laat op stap gaat. Ook merk ik dat je onze afspraken niet goed nakomt. Ik kan er de vinger niet goed achter krijgen, maar gebruik je misschien drugs?’ Het antwoord van de jonge vrouw is bevestigend en dat zorgt ervoor dat er vervolgstappen gezet kunnen worden.

Anneke Fahner: ‘Blijf vanuit een liefdevolle houding met iemand in gesprek gaan.’

Gemeenteleden kunnen mensen vanuit liefde op hun gedrag aanspreken, zo zegt Fahner, maar dan wel in een gesprek onder vier ogen. Belangrijk is om gedrag op een positieve manier bespreekbaar te maken. Als je dit zelf om wat voor reden dan ook niet durft, ga dan op zoek naar iemand die hier wel geschikt voor is en dit op een open, duidelijke en liefdevolle manier kan. Dat kan een persoon zijn die lid is van de kerkenraad, maar het kunnen ook andere gemeenteleden zijn. Daarnaast kunnen kerkenraadsleden altijd van tevoren een adviesgesprek aanvragen bij een organisatie als Terwille.

Lef

In het verlengde van het tweede voorbeeld onderstreept Fahner het belang van moedig zijn in het stellen van vragen. ‘Binnen de hulpverlening zie ik dat er de laatste drie jaar een toename is aan seksverslavingen. Er wordt veel porno gekeken. Mensen raken hevig verstrikt in die verslaving en daardoor lopen huwelijken soms op de klippen. Het is goed om deze thematiek tijdens huisbezoeken aan gezinnen bespreekbaar te maken. Daar is lef voor nodig. Mensen gaan het uit zichzelf echt niet aankaarten. Door het stellen van open vragen wordt er openheid gecreëerd, waardoor gezinsleden wellicht later op deze vraag terugkomen.’

‘Ook is het van belang om goed te letten op non-verbale uitingen’, vervolgt Fahner. ‘Als er tijdens zo’n bezoek al een bevestigend antwoord komt, is het verstandig om open en algemene vervolgvragen te stellen. Daarna kan een vervolgstap in het gesprek zijn dat je vraagt naar de motieven. Uiteindelijk zul je in dit gesprek, of een later gesprek, moeten zeggen dat je gelooft dat dit gedrag niet gezond is voor die persoon zelf en voor zijn omgeving, omdat het je ziel beschadigt, evenals je relatie(s). Het is wel van belang dat je niet belerend bent, maar het gesprek open houdt. Zo blijf je vanuit een liefdevolle houding met iemand in gesprek, vanuit een relatie van openheid.’

Bewust

Fahner houdt leidinggevenden in gemeenten graag voor dat zij het goede voorbeeld dienen te geven. ‘Als het bijvoorbeeld over het gebruik van alcohol gaat, is het belangrijk dat het goede voorbeeld gegeven wordt. Waarom zou je veel alcohol gebruiken? Wees je bewust van je eigen alcoholconsumptie. Stel jezelf de vraag of jij misschien ook weleens een grens overgaat en waarom je dat doet.’

Ter Maten vult aan dat het van groot belang is om in de preventie te blijven benadrukken wat de schadelijke gevolgen zijn van het gebruik van bijvoorbeeld alcohol en drugs. ‘Mensen, en juist ook jongeren, moeten bewust gemaakt worden van deze gevolgen, want dat kan helpen om te komen tot andere keuzes.’

Gezonde keuzes maken

Voor kerken die gericht aan de slag willen met het thema verslaving en weerbaarheid is het programma BE1 ontwikkeld. Een programma waarbij met kinderen, tieners én opvoeders wordt gewerkt aan het maken van bewuste en gezonde keuzes op het gebied van onder meer middelengebruik, vriendschappen, media/gamen en seksualiteit. Kerkelijke (jeugd)leiders en ouders worden getraind om risicogedrag te signaleren en in gesprek te gaan. BE1 is een coproductie van Terwille Verslavingszorg en de Vrije Baptistengemeente Bethel in Drachten en is vanaf 2018 beschikbaar. Aanmelden en meer informatie via pr@terwille.nl. Als je vragen hebt over verslaving of advies nodig hebt voor jezelf of iemand in je omgeving, kun je contact opnemen met Terwille: www.terwille.nl.

Handvatten

Hieronder staan de belangrijkste aanwijzingen voor het signaleren van en reageren op verslavingen.

• Kijk en observeer goed. Heb daarbij ook oog voor het systeem waarin een persoon leeft, dus de context van zijn of haar relaties.
• Spreek mensen open en niet-veroordelend aan op basis van wat je waarneemt. Accepteer de persoon en veroordeel indien nodig zijn of haar gedrag.
• Besef dat het weerstand oproept als je licht in het donker brengt.
• Rust geschikte kerkenraadsleden of gemeenteleden toe om het gesprek aan te gaan over thema’s die te maken hebben met verslavingen. Investeer dus in het signaleren van verslavingen.
• Schoenmaker, blijf bij je leest. Weet de weg naar professionele hulpverleners en stuur gemeenteleden naar hen door als dat nodig is.
• Geef het goede voorbeeld.