Krimpende kerk, krachtige kerk?

De kerk van de toekomst heeft het helemaal gehad met vastomlijnde ideeën, dogma’s en leerstellingen. Dat was de strekking van 7×7, het project over de toekomst van de kerk dat in 2014 werd gehouden (‘Stop met het geloven in denkbeelden. Omarm de verwarring. Volg Jezus!’). Maar vraag het twee – niet geheel willekeurig gekozen – theologen en ze wijzen dat resoluut van de hand. ‘Gereformeerde kerken moeten vanuit hun dogmatische kracht evenwicht brengen. Dat is hard nodig.’

Almatine Leene is als predikant verbonden aan de Nederduits Gereformeerde Kerk in Stellenbosch, Zuid-Afrika. Daarnaast is ze onder andere docent dogmatiek aan de Viaa Hogeschool in Zwolle.

Ad van der Dussen is predikant van de NGK Eindhoven en docent systematische theologie aan de Nederlands Gereformeerde Predikantenopleiding.

Met het noemen van het veelbesproken project 7×7 komt het gesprek met Almatine Leene en Ad van der Dussen in een stroomversnelling. Het project leverde twee jaar geleden uitgesproken stellingen op over de kerk van de toekomst: stop met het geloven in denkbeelden, volg Jezus; kom los van ideeënstelsels, geef ruimte aan twijfel, overgave en vertrouwen; omhels de verwarring; stop met kerk zijn.

Almatine Leene: ‘Ik merk dat veel jonge christenen moeite hebben om met Bijbelse paradoxen te leven.’

Is dit zoals een nieuwe generatie gelooft? Is dit wellicht het geloof van de kerk in de toekomst? In het gesprek met beide theologen leggen we de prikkelende stellingen nog eens op tafel. Moet de kerk van de toekomst het radicaal over een andere boeg gooien en afrekenen met een dogmatische, intellectualistische periode? Almatine is dertiger, Ad zestiger. Je zou verschillen kunnen verwachten, maar op dit vlak zijn ze het roerend eens: laat de kerk van de toekomst alsjeblieft niet van de ene eenzijdigheid in de andere vallen! Dogmatiek (leerstellingen en de doordenking daarvan) blijft heel hard nodig.

Ad: ‘Ik ben erg blij met de wending naar het leven in de theologie. Ik zie dat ook steeds meer gebeuren. Het is heel Bijbels om daarop te focussen. Maar ik ben er hoe langer hoe meer van overtuigd dat je leer en leven nooit tegen elkaar mag uitspelen. Een gezonde leer heerst niet over het leven, maar is er dienstbaar aan. De leer moet niet concurreren met het leven, maar uit het leven opkomen. Het is bovendien een illusie dat je de leer de kerk uit kunt duwen. Wat je de voordeur uitduwt, komt via de achterdeur toch weer binnen.’

Almatine: ‘Dogmatiek heeft een enorm imagoprobleem. Ik wil dat imago graag helpen oppoetsen. De kerk van de toekomst heeft een goede dogmatiek hard nodig. Ik zie bijvoorbeeld fundamentalisme op de loer liggen. Ik merk dat veel jonge christenen moeite hebben om met Bijbelse paradoxen te leven. God is in hun ogen bijvoorbeeld alleen maar liefdevol, zijn rechtvaardigheid speelt geen rol meer. Of het gaat volledig om de heilige Geest en Christus verdwijnt achter de horizon. Gods koninkrijk is al helemaal aangebroken, met het “nog niet” kunnen ze moeilijk uit de voeten. Het christelijk geloof heeft allerlei paradoxen die overeind moeten blijven staan. Ik kom zelf uit een context waarin veel werd gelezen. Dat vormt je. Maar lukt het om in een tijd waarin er zo veel informatie van buiten op je afkomt, een goede koers vast te houden? Daar hebben we een levende dogmatiek voor nodig. Ik vind dit nog altijd een mooie uitspraak van de katholieke theoloog Karl Rahner: “Dogmatiek is als een straatlantaarn, ze wijst de weg in het donker. Maar alleen dronkenlappen klampen zich eraan vast.”’

Vervelen

Ad: ‘Toch heb ik wel meer kritiek op de dogmatiek dan ik Almatine hoor hebben. Ik vind de dogmatiek vaak eenzijdig intellectualistisch. Sommige dogmatische discussies kunnen mij ook ronduit vervelen. Ik snap wel dat mensen er kregelig van worden als dogma’s zich verwijderen van het Bijbelverhaal en van het leven. Ik vind dat we als gereformeerden een ronduit intellectualistische tijd achter ons hebben. Daarom is het goed dat we bedacht zijn op dat terugbuigen van de leer naar het leven, zodat je bijvoorbeeld de leer van de verzoening ontwikkelt in nauwe betrekking op de viering van het avondmaal. Daarnaast vind ik aandacht voor het mysterie belangrijk. Dat vind ik een sterk punt van de rooms-katholieke traditie. Daar kunnen we van leren dat we het geheim van het kruis en Christus herkennen en beleven.’

‘Ik zou daar graag met elkaar over willen nadenken:
wat mag het geloof je kosten?’

Almatine: ‘Ik vind ook zeker dat we kunnen leren van de ruimte voor het mysterie. Maar dat kan nooit een excuus zijn om niet te onderzoeken en na te denken over wat we geloven. Ik kom graag uit al die moeilijke kwesties. Volgens mij liggen hier kansen voor de gereformeerde kerken in de toekomst. Oké, je kunt niet alles van a tot z weten en begrijpen. Dan ben je natuurlijk zeker niet minder gelovig. Maar laten we zoeken naar een balans tussen het mysterie en het weten. Zoals ik al zei: ik zie ook nieuwe vormen van fundamentalisme, vooral in de evangelisch-charismatische stroming. Laten gereformeerde kerken vanuit hun theologische en dogmatische kracht de kans pakken om evenwicht te brengen.’

Krimpende kerk

De kerk van de toekomst: in het gesprek met beide theologen klinkt de wens dat die kerk dogmatisch evenwichtig is en dat de eenheid van de kerken – de oecumene – nog sterker wordt. Dat klinkt positief. Maar de kerk van de toekomst is in Nederland toch vooral een krimpende kerk in een seculiere cultuur? Hoe beïnvloedt dat het geloof? Is de kerk van de toekomst een twijfelende en zwalkende kerk, of misschien juist koersvast, omdat ze volledig teruggeworpen wordt op het evangelie?

Ad van der Dussen merkt dat de krimp van de kerk invloed heeft op zijn geloof. ‘Ik zie veel mensen hun geloof verliezen. Ik maak soms mee hoe iemand echt alles kwijt kan zijn. Dat benauwt me. Ik ervaar het als de dwingende macht van de secularisatie. Er staat wel iets tegenover. Naarmate je het geloof katholieker beleeft, komt het verhaal van de wereldkerk dichterbij. Wij zitten in Nederland in een krimpende kerk, maar intussen is God bezig met de volvoering van wat Hij heeft beloofd en is er in andere delen van de wereld sprake van enorme groei. Bij een lied of viering kan ik mij zomaar opgenomen weten in die wereldkerk. Dan verandert er iets. Ik word positiever. Ik besef dan de relativiteit van mijn eigen perspectief.’

‘Tegelijk geldt: christen zijn kost wat. In deze tijd van secularisatie wordt dat voelbaarder. Het zou mij niet verbazen als christen zijn ons in de komende periode nog meer gaat kosten. Ik zou daar graag met elkaar over willen nadenken, er als kerk mee bezig willen zijn. Wat mag het geloof je kosten? Hoe reageren we als het ons meer gaat kosten?’

Ad van der Dussen: ‘We hebben profetische inzichten nodig om ingesleten gewoonten te ontmaskeren.’ (beeld Ben van Veelen)

Almatine: ‘Ik zie er ook een kans in. Als christenen weten we dat het leven niet alleen gemakkelijk is. Dat het een illusie is om te denken dat het leven om geluk en gemak draait. Op dat vlak hebben we iets te bieden aan de mensen om ons heen. Ik denk zeker dat dat een positieve kant van secularisatie kan zijn.’

Ad: ‘Naar de toekomst kijken, betekent wat mij betreft ook terugblikken. Met de hand in eigen boezem. Zou ik nog terug willen naar de kerk van twintig jaar geleden? Die had sterke nadelen. Ik waardeer dus ook het goede: de ruimte die er is om allerlei onderwerpen te bespreken, en niet te vergeten: de groeiende oecumene. Ik ben blij met de toenadering tot Rome. Wat is er in een paar jaar veel veranderd in onze relatie met Rome. We hebben nu een paus die ook door gereformeerden wordt omarmd!’

Almatine: ‘De secularisatie is een gevolg van de cultuur waarin we leefden. En die was heel christelijk. Hoe kan dat? Wat hebben wij verkeerd gedaan? Ik vind dat een pijnlijke vraag. Het antwoord zoek ik in veel dingen: de eenzijdige nadruk op de leer en veel minder op het leven, de vanzelfsprekendheid van het christelijk geloof, kerken die dominante machtsinstituten werden. Tijdens de Reformatie lag de nadruk op het ambt van alle gelovigen. Dat laatste hebben we theologisch en in de praktijk onvoldoende doorgevoerd. We hebben de gaven van de heilige Geest het onderspit laten delven. Het christelijke werd te veel cultuur.’

Ad: ‘Maar is het vruchtbaar om dat nu nog allemaal te inventariseren? Ik zou liever focussen op wat we nú verkeerd doen en wat we nú anders zouden moeten doen. Dat vind ik heel belangrijk. Dat is trouwens wel lastig als je er middenin zit, want dan is je beeld minder scherp.’

Hete hangijzers

Almatine: ‘Hebben we het dan niet vooral over de thema’s die we wel aanduiden als de “hete hangijzers”, Ad? Is hoe we daarmee omgaan niet de lakmoesproef voor de kerk van nu? Ik denk dan vooral aan homoseksualiteit, het debat over schepping en evolutie en de positie van de vrouwen in de kerk.’

Ad: ‘Dat is zeker waar. In die hete hangijzers manifesteren zich vaak grote thema’s, die vragen om zelfkritiek. We moeten voortdurend opnieuw in de spiegel van het evangelie kijken. We hebben profetische inzichten nodig om ingesleten gewoonten te ontmaskeren. Ik pleit voor het klassieke reformatorische idee: laat het Woord de kerk hervormen.’

Almatine: ‘Inderdaad, hoewel daarin het gevaar zit dat we vooral op de traditie teruggrijpen. Je kunt makkelijk zeggen dat we bij het Woord moeten blijven, maar eigenlijk herhalen wat de traditie de afgelopen honderd jaar heeft gezegd. Ik pleit ervoor om echt de diepte in te gaan op die thema’s. Daar ligt een uitdaging die de toekomst van de kerk gaat bepalen. Een profetisch geluid laten horen is spannend, is een enorme uitdaging.’

‘Een profetisch geluid laten horen is spannend, is een enorme uitdaging’

Ad: ‘Inhoudelijk heb ik niet het gevoel dat mijn Nederlands Gereformeerde Kerken nog intens met het thema van de positie van de vrouw aan de slag moeten. Daar zijn knopen over doorgehakt. Maar bijvoorbeeld homoseksualiteit, daar zijn we nog lang niet klaar mee.’

Almatine: ‘Ik vind dat alle drie thema’s ons steeds meer confronteren met de wereld om ons heen. We komen op het punt dat we daarover profetisch moeten gaan spreken. Vaak geeft de Bijbel geen rechtstreeks uitsluitsel. Ik denk dat het tijd is om kleur te bekennen en onszelf de vraag te stellen: wat is menswaardig, hoe gaan we met mensen om – ook met elkaar als gemeenteleden – als we verschillend denken? Ik heb het idee dat de geloofwaardigheid van de kerk in de samenleving daar meer van afhangt dan we nu in de gaten hebben. Laten we ermee aan de slag gaan: in preken, in groepen, wijken. Het gebeurt nu vaak door selecte groepjes, door mensen die ermee te maken hebben. Dat zie je vooral bij homoseksualiteit. Alleen mensen die ermee te maken hebben, spreken erover. Ook over de vrouw in het ambt wordt te weinig gesproken en nagedacht.’

Ad: ‘Toch zit die term geloofwaardigheid mij een beetje dwars. Ik denk er niet zo over na of iets onze geloofwaardigheid beïnvloedt. Natuurlijk moeten we als kerken niet dom of halsstarrig vasthouden aan bepaalde dingen. Maar laten we ons allereerst druk maken over onze identiteit: dat de kerk het lichaam van Christus is. Dan zullen we wel zien of er gebeurt wat in Handelingen staat: dat we in de gunst bij onze hele omgeving komen. Zeker, intellectuele eerlijkheid hoort daarbij. Maar ook het leven: leven we bij het evangelie? Zijn we echt gemeenschap? Delen we ons leven met elkaar?’

Almatine: ‘Wat mij betreft hoort het allemaal bij geloofwaardigheid. Van thema’s als homoseksualiteit en de vrouw in het ambt tot hoe je verder met elkaar leeft in de kerk. Het raakt allemaal het lichaam van Christus.’

Neoliberaal

Het gesprek komt terug op de vraag welke gevaren de kerk nu bedreigen. Gevaren die we wellicht onvoldoende scherp zien. Welke rol spelen die als de kerk van nu de kerk van de toekomst wordt? Het is een vraag die Ad van der Dussen hoog zit. Vereenzelvigen we ons niet te veel met de cultuur en de samenleving om ons heen?

Ad: ‘Is de hele neoliberale samenleving niet een gevaar voor de kerk? Ligt er niet een diepe kloof tussen onze huidige samenleving, waarin alles om individualisme, vrijheid en geld draait, en het evangelie? Ik denk dat dit een belangrijk punt is. Laten we als kerk bidden om dat helderder te krijgen. Wat gebeurt er in de wereld van het liberale Nederland en West-Europa?’

‘Ik vraag me af of de kerk in dezen een boodschap voor de samenleving moet hebben. Veel urgenter vind ik de vraag hoe christenen hun leefpatroon op de drastische wijze kunnen en willen herzien die volgens deskundigen nodig is. Ik merk dat mensen er wel mee bezig zijn. Preken over het rentmeesterschap worden geestdriftig beaamd. Aan de andere kant: het is de gewoonste zaak van de wereld om er voor vakanties lustig op los te vliegen, terwijl dat alleen al qua CO2-uitstoot zeer belastend is voor het milieu. Daar krijg ik het weleens benauwd van. Het neoliberale klimaat draagt ertoe bij dat het ook in de kerk steeds moeilijker wordt een “publieke moraal” te hanteren. De één gaat gewetensvol om met het milieu; de ander neemt er beleefd kennis van en gaat vervolgens over tot de orde van de dag. Lastig.’

‘Ik geloof dat authentieke relaties opbouwen een kracht kan zijn
van de kerk in deze tijd’

Almatine: ‘Ik denk dat de vluchtelingenproblematiek en het klimaat steeds prominenter op de agenda komen. Hier in Zuid-Afrika ervaar ik dagelijks heftige sociaaleconomische omstandigheden en om die reden is voor onze kerk barmhartigheid de hoogste prioriteit. Het is mooi om als christenen juist daarin een verschil te kunnen maken. Ze raken overigens ook aan de hete hangijzers, met name die van de vrouw in het ambt en homoseksualiteit. Ook daarin gaat het om gerechtigheid. Je kunt in de praktijk veel doen op het gebied van sociale ongerechtigheid voor vluchtelingen en arme mensen, maar als je niet intensief wilt nadenken over sociale ongerechtigheid op het gebied van gender en seksuele voorkeur, kan dat het je wel ongeloofwaardig maken.’

Relaties

Almatine: ‘Allerlei ontwikkelingen hebben ons als kerk trouwens ook veel gegeven. Maar individualisme in de zin van “ik doe lekker wat ik zelf wil” staat haaks op het evangelie. De tijden zijn veranderd. Ik vraag me af: hoe kunnen we als kerken samen blijven bidden, samen delen, meer bij elkaar thuis komen? Hoe doe je dat in deze drukke tijd en met alle volle agenda’s? Hoe leef je op zo’n manier samen dat het energie geeft en niet kost? Natuurlijk mag het wel wat kosten, als het je dan maar dichter bij Christus brengt. Ik geloof dat authentieke relaties opbouwen een kracht kan zijn van de kerk in deze tijd. Op dat vlak hebben we voorbeelden nodig die van deze tijd zijn.’

Ad: ‘Ik hoop dat we ook in tijden van secularisatie opnieuw ontdekken hoe het geloof in God en het koninkrijk van de hemel een bron van vreugde is. Die akelige secularisatie maakt die vreugde onvanzelfsprekend. Maar als je die essentie vindt, geeft dat vleugels. Ik denk dat dat ook in tijden van secularisatie kan gebeuren, maar het lijkt of wij dat niet in onze hand hebben. Het is aan God om dat in ons leven waar te maken. Daar moeten we vertrouwend onze handen voor uitsteken. Anders zijn alle plannen om de kerk toe te rusten voor de toekomst zinloos.’