De kerk als oefenplaats voor verlangens

Waar zijn we in de kerk nu helemaal mee bezig? Die vraag houdt me al jarenlang bezig. De laatste tijd speelt het thema verlangen daarin een steeds grotere rol. Zou de kerk niet allereerst een plek moeten zijn waar onze verlangens worden gevormd en richting krijgen?

Waar zijn we mee bezig? Dat is allereerst een vraag die ik mezelf als predikant stel. Waar ben ik mee bezig en met welke bedoeling doe ik de dingen die ik doe (preken, pastoraat, onderwijs, kerkenraadswerk)? Maar de vraag houdt me ook bezig als auteur en blogger. Al jaren ben ik op zoek naar nieuwe manieren van kerk zijn in deze tijd. Daarbij is van alles langsgekomen: discipelschap, missionair pastoraat, spiritualiteit, spirituele vorming, monastieke inspiratie, lectio divina. Alles heeft daarin een eigen waarde.

De laatste tijd is daar een invalshoek bijgekomen, namelijk die van het verlangen. Als Plantagekerk werken we met een meerjarig gemeentethema: verlangen naar het goede leven. Daar staat dus dat woord ‘verlangen’. Ik geloof dat het heel belangrijk is dat het er staat en ik geloof dat nog veel beter moet landen waarom dat zo belangrijk is.

Je bent wat je liefhebt

Mij helpt een drieslag die ik vond in Engelstalige praktisch-theologische boeken over ‘christelijke praktijken’. De kerngedachte in die boeken is: als gelovigen worden we niet zozeer gevormd door de christelijke overtuigingen die we overgedragen krijgen en die ons onderwezen worden, maar veel meer door het participeren in christelijke praktijken.

Praktijken zijn dingen die christenen door de tijd heen samen doen om zich te richten op fundamentele behoeften en condities van het mens zijn en van heel de schepping, in het licht van en in reactie op Gods actieve tegenwoordigheid, met het oog op het leven in Jezus Christus in deze wereld. Dat is een hele mondvol, maar we moeten hierbij denken aan dingen als: gastvrij zijn, samen eten en avondmaal vieren, vasten, eenvoud, lectio divina, een kerkdienst bijwonen, mediteren, werken van barmhartigheid doen enzovoort.

De drieslag die in deze boeken gemaakt wordt, is de volgende: overtuigingen/hoofd, verlangens/hart en praktijken/handen. Overtuigingen staan voor wat we geloven: onze Bijbelse inzichten over wie God is, hoe deze wereld in elkaar zit, wat het koninkrijk dat Jezus kwam brengen inhoudt en hoe de heilige Geest werkt. Verlangens staan voor de beweging vanuit ons hart en waar die beweging op gericht is. Waar strekken we ons naar uit? Wat aanbidden wij? Waar klopt ons hart sneller van?

Moeten we niet veel scherper zien dat er zich allang een secularisatie van het verlangen heeft voltrokken?

Ik geloof dat de verlangens niet voor niets in het midden staan in deze drieslag. De kerk is wellicht veel te veel de plaats geweest waar we geloofden dat de juiste overtuigingen je tot een goede christen en een vruchtbare discipel van Jezus maakten. En het overbrengen van die overtuigingen gebeurde ook nog eens op een voornamelijk rationele manier: door kennisoverdracht en andere vormen van onderwijs. Zou de kerk niet allereerst een plek moeten zijn waar onze verlangens worden gevormd en richting krijgen?

Want waar verlangen we naar? Het antwoord op die vraag is nogal belangrijk. Steeds meer dringt tot ons door dat de veranderingen die we graag in onze levens willen aanbrengen vaak weinig te maken hebben met onze overtuigingen, maar veel meer met onze verlangens. Dat kun je ook zo onder woorden brengen: mensen zijn niet zozeer denkende individuen als wel verlangende wezens.

Dit filosofische inzicht heeft James Smith uitgewerkt in zijn boeken Desiring the kingdom (verlangen naar het koninkrijk) en You are what you love (je bent wat je liefhebt). Hij benadrukt daarin onophoudelijk dat er in het christelijke onderwijs en de christelijke vorming niet zo veel accent gelegd zou moeten worden op het overdragen van kennis en informatie, om daarmee ons denken te verrijken. Integendeel, het zou vooral moeten gaan over het vormen van onze hoop en onze passie en onze visie op het goede leven. Vorming vindt niet plaats doordat ons intellect wordt verzadigd, maar doordat onze verbeelding en ons verlangen worden getransformeerd. In het spoor van Augustinus zegt Smith: je bent wat je liefhebt, je bent waar je verlangen naar uitgaat.

Dit geldt net zo goed voor de kerk, waar onderwijs en vorming tenslotte ook een belangrijke plaats innemen. De kerk geeft, zo stelt Herman Paul in zijn voorwoord bij Verlangen. Een theologische peiling van Bernd Wannenwetsch, vaak veel aandacht aan ideeën, opvattingen en dogma’s (hoofd) en aan geboden, leefregels en morele praktijken (handen). Maar hoe zit het met de aandacht voor het hart? De aandacht voor verlangens, vertrouwen, hoop en toewijding?

Geseculariseerd verlangen

Ik volg het spoor van Herman Paul nog even verder, omdat hij ook belangrijke dingen zegt over het thema secularisatie. Dat wordt gezien als één van de hoofdproblemen van de kerk in onze tijd. De wereld wordt steeds meer beleefd als een wereld zonder God, waardoor de kerk een steeds minder belangrijke plaats krijgt. Logisch dat er zo veel kerkverlating is. Heel boeiend is de analyse van Herman Paul daarbij.

Secularisatie wordt gekoppeld aan enerzijds het omarmen van niet-christelijke theorieën zoals het evolutiedenken en het nihilisme (secularisatie van het denken: hoofd) en anderzijds de verschuivingen op het gebied van bijvoorbeeld de zondagsrust en de seksualiteit (secularisatie van het morele gedrag: handen). Maar zouden we – nu we leven in een tijd waarin voortdurend geappelleerd wordt aan onze behoeften, verlangens en wensen – niet veel scherper moeten zien dat er zich ook allang een secularisatie van het verlangen heeft voltrokken?

Er is zo veel oppervlakkigheid en materialisme dat we niet bij de bron van spiritueel leven kunnen komen

Deze vraag maakt duidelijk dat het van groot belang is dat we in de kerk opnieuw aandacht geven aan het verlangen. Overigens gold verlangen eeuwenlang als een kernbegrip in de theologie, in het spoor van Augustinus. Dus het kan zeker geen kwaad om daar hernieuwde aandacht aan te geven, ook vanuit de gedachte dat ons verlangen aan ons denken en handelen voorafgaat. Zou een theologie van verlangen handvatten kunnen bieden voor een kerk die christenen wil toerusten voor een leven in een cultuur van verlangen, door hen te helpen hun verlangen te richten op God, op het goede leven, op het koninkrijk van Jezus, op Gods nieuwe wereld?

Het goede leven

In dit kader is het ook boeiend om Tom Wright ter sprake te brengen, een theoloog door wie ik de afgelopen jaren zeer ben geïnspireerd. In zijn bekende boek Eenvoudig christelijk voert hij een pleidooi om de boodschap van het evangelie te vertellen vanuit de verlangens die we als mensen hebben. Hij noemt ze de echo’s van een stem. Hij onderscheidt er vier: verlangen naar gerechtigheid, verlangen naar spiritualiteit, verlangen naar verbondenheid en verlangen naar schoonheid.

Deze verlangens zijn sterk aanwezig in ieder mens, maar tegelijk ervaren we allemaal dat het ons niet lukt om deze verlangens te realiseren. Er is zo veel onrecht dat gerechtigheid tussen onze vingers doorglipt. Er is zo veel oppervlakkigheid en materialisme dat we niet bij de bron van spiritueel leven kunnen komen. Er is zo veel onverbondenheid en gebrokenheid in menselijke relaties dat we ons echte liefdevolle verbondenheid met de ander nauwelijks kunnen voorstellen. Er is zo veel lelijkheid en zo veel kapotheid in deze wereld dat we heel veel moeite moeten doen om schoonheid te vinden.

Maar het verlangen blijft. Het is het verlangen naar het goede leven en naar de God die dat goede leven aan ons geeft. De Bijbel vertelt het verhaal dat gaat over de vervulling van deze verlangens door Jezus Christus, die zegt: ‘Ik ben gekomen om jullie het leven te geven in al zijn volheid.’ Wat kerken naast gezonde, inspirerende, vrijmakende Bijbelse overtuigingen allereerst nodig hebben, zijn praktijken die het verlangen naar God voeden. De kerk dus als oefenplaats van het verlangen.

Verlangen naar het goede leven

Kerk zijn in de 21e eeuw: hoe doen we dat? Het boek Verlangen naar het goede leven van Jos Douma kiest voor een vernieuwende insteek, die tegelijk vertrouwd is, omdat Woordverkondiging, doop en avondmaal er de basis van vormen. Samen lezen, samen delen, samen eten: dat is volgens hem de kern van kerk zijn. En dat kan op alle mogelijke plaatsen en in alle mogelijke vormen gestalte krijgen. Heel praktisch. Dicht bij mensen. Dicht bij God.

Het boek gaat op zoek naar het goede leven, waar we naar verlangen omdat Jezus zegt: ‘Ik ben gekomen om jullie het leven te geven in al zijn volheid’ (Johannes 10:10).

Verlangen naar het goede leven verschijnt in oktober bij uitgeverij Boekencentrum.