Geloof en ervaring bij Luther

Het is vandaag Hervormingsdag. 498 jaar geleden zette Luther de Reformatie in gang. Welke rol speelden gevoel en ervaring in het reformerend denken van deze kerkvader?

‘Niemand kan God of Gods woord op de juiste manier verstaan wanneer hij het niet direct van de heilige Geest ontvangt’, schrijft Luther naar aanleiding van de lofzang van Maria. (fresco uit de San Marco in Florence)

Bij de Reformatie denken we algauw aan de drie sola’s: sola scriptura (alleen door de Schrift), sola gratia (alleen door genade) en sola fide (alleen door geloof). Ze vatten de betekenis van Luther en de hervorming mooi samen en ze karakteriseren treffend de ‘stoere’ kant van het protestantisme als een radicaal eenzijdige theologie. Geen Schrift én traditie, genade én goede werken, geloof én verdienste. Nee, alléén de Schrift, alléén de genade, alléén het geloof.

In Luthers werken komen we deze drieslag niet letterlijk tegen – die werd pas later uitgevonden – maar hij past wel helemaal in de geest van de reformator. Alleen: er zou nog een vierde sola aan toegevoegd moeten worden. Namelijk: sola experientia, alléén de ervaring!

Eén van Luthers Tischreden (die uit de zomer van 1531) loopt uit op de vaststelling: ‘Alleen de ervaring maakt de theoloog.’ Dit kan verbazing wekken, want zeker in de gereformeerde variant van het protestantisme hebben de drie sola’s er vaak voor gezorgd dat er voor ervaring niet veel plaats was. De verwerking van de theologie van Barth heeft zelfs tot een scherpe tegenstelling tussen geloof en ervaring geleid. Maar bij Luther is er geen sprake van een tegenstelling tussen Schrift en geloof enerzijds en ervaring anderzijds. Daarom is het belangrijk om ook vandaag naar hem te luisteren, nu velen op zoek zijn naar een meer ervaringsgebonden geloof.

Op de achtergrond voelen we daarbij misschien ook wel de dreiging die uitging van de profetie van Alister McGrath, enkele jaren geleden, dat de grote zwakte van het protestantisme het rationalisme is en dat het protestantisme zal verdwijnen als het niet snel een sterke en geloofwaardige verbinding weet te leggen met ervaring, beleving en ritueel.

Eigen ervaring

Het rationalisme van de protestantse traditie wordt vaak verbonden met de drie sola’s en de theologie van Luther. De ervaring is bij Luther wel belangrijk, zegt men, maar natúúrlijk is er geen sprake van ‘ervaringstheologie’.

Ik denk dat dit klopt als bedoeld wordt dat bij Luther het heil niet afhankelijk is van onze ervaring. Het heil wordt ons toegezegd in het evangelie en het sacrament (de zichtbare belofte). Het heil ligt dus buiten ons. Het komt tot ons en negeert daarin als het ware onze gemoedstoestanden en ervaringen. Alleen daarom bestaat er geloofszekerheid. ‘God heeft mijn zaligheid buiten mijn wil geplaatst in de Zijne’, schrijft Luther aan Erasmus. Op dit punt pakt hij de humanist Erasmus, evenals de geestdrijvers, hard aan. Doordat zij de zekerheid in zichzelf (hun eigen keuze of ervaring) zoeken, zetten zij Christus aan de kant en zullen zij het heil nooit vinden.

Als het protestantisme niet snel een sterke en geloofwaardige verbinding weet te leggen met ervaring, beleving en ritueel, dan zal het verdwijnen

Als het echter niet gaat om het heil, maar om de kennis van God en de aard van het geloof, dan onderstreept Luther juist het belang van de ervaring. In die zin kunnen we bij Luther wél spreken van ervaringstheologie: zijn spreken over God (theo-logie) komt voort uit specifieke ervaringen en roept bij de hoorder/lezer specifieke ervaringen wakker, hem leidend naar eigen ervaringen met God. Alleen door eigen ervaring kan men werkelijk God kennen.

Ervaringen gaan in zekere zin zelfs aan de Schrift vooraf, meent Luther, omdat de Schrift voor ons gesloten blijft als we de inhoud niet in onze eigen ervaring herkennen. We kunnen de Schrift in dat geval ook niet uitleggen en prediken.

Maria

Luther heeft dit vooral naar voren gebracht in zijn levenslange omgang met de psalmen. Zo schrijft hij in zijn vroege psalmencommentaar (over de verslagenheid van de psalmist) dat wie geen ervaring heeft van een totale verslagenheid, geen onderwijs uit de tekst kan ontvangen. Luther is zo eerlijk om vervolgens toe te geven dat hij die ervaring zelf niet kent. ‘Want daarom is het voor mij zo moeilijk, ik sta buiten deze verslagenheid en ik spreek er toch over.’

Elders stelt hij: ‘Niemand spreekt gepast of hoort op overeenkomstige manier het één of andere Schriftwoord, dan degene die op gelijke manier gevoelt, zodat hij innerlijk gewaar wordt wat uiterlijk gesproken wordt en wat hij zo hoort, en daarom zegt: hé, jazeker, zo is het.’

Hoeveel preken zijn er niet gehouden waarvan mensen zeiden: ‘Het is wel waar (of: het zal wel waar zijn), maar het doet me niks’? Vaak komt dat omdat de voorganger de Schrift objectiveert tot een waarheid die ook zonder onze ervaringen geldt. Maar dat is volgens Luther meer vloeken dan preken. Een algemene uitspraak over God, waarin ons concrete bestaan niet betrokken wordt, is niets anders dan ‘een waanidee, dat door een fabel is ingegeven’.

Niet alleen de psalmen zijn voor Luther richtinggevend op dit punt. Ook Paulus speelt bij hem een grote rol, met zijn ongeloof, zijn Christusmystiek, zijn strijd en zijn ontembare ijver. En: Maria.

Luthers prachtige uitleg van de lofzang van Maria begint zo: ‘Om deze heilige lofzang goed te verstaan, moeten we eraan denken dat de hooggeprezen maagd Maria uit haar eigen ervaring spreekt en dat ze daarin door de heilige Geest is verlicht en onderwezen. Want niemand kan God of Gods Woord op de juiste manier verstaan wanneer hij het niet direct van de heilige Geest ontvangt. Maar niemand kan het van de heilige Geest ontvangen, wanneer hij het niet zelf ondervindt, beproeft en gewaarwordt. En in deze ervaring leert de heilige Geest ons als in zijn eigen school en daarbuiten wordt niets geleerd dan slechts holle woorden en leeg gepraat.’

Sterke gevoelens

Even terug naar het citaat uit de Tischrede: ‘Alleen de ervaring maakt de theoloog.’ Bij het woord ‘theoloog’ moeten we hier niet exclusief aan de professionele Schriftgeleerde denken. Theoloog betekent bij Luther ook: iemand die God kent. Daarom kan hij ook ergens schrijven dat vogels betere theologen zijn dan mensen. Door middel van hun lofzang laten zij blijken God te kennen. Daar kunnen mensen nog wat van leren.

Er bestaat bij Luther geen tegenstelling tussen geloof en ervaring, tussen Schrift en ervaring of tussen leer en ervaring. (portret van Lucas Cranach de Oude)

Voor mensen staat deze weg van instinctieve lofprijzing niet open. Zij moeten een andere weg vinden. Dat is ook en juist de weg van de ervaring. Maria was dus een echte theoloog: ze had God leren kennen uit eigen ervaring. Daarmee is ze een voorbeeld van nederigheid, aanvechting en lofprijzing. En zo wordt geïllustreerd: ‘Alleen de ervaring maakt de theoloog.’

Het woordje ‘maakt’ hebben we hier serieus te nemen. De ervaring ondersteunt niet alleen de godskennis of het geloof, maar brengt het ook tot stand. Zo was het bij Luther zelf ook gegaan. Het was niet de ‘objectieve’ Schrift die hem de weg naar geloofsdoorbraak gewezen had – zoals in de mythe van Luthers ontdekking van Romeinen 1:17 nog weleens gesteld wordt. Nee, hij kwam tot zijn inzichten door gebed, Schriftlezing, ervaring en aanvechting. ‘Door te leven, te sterven en verdoemd te worden, krijgen we kennis van God, niet door te redeneren, te lezen of te speculeren.’

Deze weg tot God riep bij Luther zeer sterke gevoelens op: een verlangen naar de genade van God, het gevoel een misbaksel te zijn, een rusteloos geweten, angst en niet te vergeten: haat. Een diepe en felle haat jegens de God van de wet. Maar uiteindelijk ook de ervaring van de vrede Gods, die alle verstand te boven gaat.

Geen tegenstelling

Luther schroomt niet om zijn eigen levenservaring te gebruiken als toelichting en argument bij wat hij wil zeggen. Dat geldt zelfs voor thema’s die op ons puur dogmatisch overkomen, zoals de godheid van Christus. Luther schrijft dat hij zo veel ervaringen van de godheid van Christus had beleefd, dat hij móest belijden dat Christus God is en anders geen. ‘Ik weet wel wat de naam Jezus mij gedaan heeft.’

Er bestaat bij Luther dus geen tegenstelling tussen geloof en ervaring, tussen Schrift en ervaring of tussen leer en ervaring. Van hem kunnen we leren dat we een gezonde verhouding kunnen vinden tussen verstand, geloof en ervaring, een weg voorbij de wedergeboorte van het rationalisme die we vandaag meemaken en voorbij een dwepen met onszelf en onze belevenissen, alsof daarin het heil ligt.

Laten we het nog een keer met Luther proberen. Zijn tijd is er eigenlijk nog nooit geweest, want in de generatie na hem staken rationalisme en piëtisme al spoedig de kop op. Dus de tijd van Luther moet nog komen. Laat het onze tijd zijn.