De kerk als instituut is helaas populairder dan ooit

De kerk als instituut heeft afgedaan. Tenminste, als je de kranten, de opiniemakers op tv en de publieke opinie mag geloven. Ze heeft niet meer het gezag om te bepalen wat we geloven en hoe we leven. Veel mensen hebben inmiddels de kerk vaarwel gezegd, ook wanneer ze persoonlijk nog wel geloven. Binnen de kerk zie ik echter een heel andere ontwikkeling: de kerk als instituut lijkt populairder dan ooit. Niet als instituut met gezag en invloed, maar als instituut dat er gewoon is wanneer je het nodig hebt.

(beeld Luis Louro/Shutterstock)

De interne populariteit van de kerk als instituut sluit aan bij bredere veranderingen in ons land. We veranderen van een verenigingscultuur in een festivalcultuur. Vroeger waren velen aangesloten bij een vereniging en dat bepaalde mede je identiteit. Het verenigingslidmaatschap was belangrijk en als onderdeel van de club zette je je ook in voor de club. De laatste jaren schieten de festivals als paddenstoelen uit de grond. Festivals zijn een ideale oplossing voor wie graag zijn eigen keuzes maakt en lekker en zonder verantwoordelijkheid wil consumeren, maar toch het gevoel van verbondenheid met anderen wil ervaren, zonder het gedoe dat bij echte verbinding hoort.

Verenigingen worden intussen minder populair. Mensen worden nog wel lid, maar dan vooral om mee te kunnen doen met de activiteiten en minder om zich ook als onderdeel van de club medeverantwoordelijk te voelen voor het draaiend houden van de club. Uiteraard zijn er uitzonderingen, want er zijn altijd mensen die zich wel inzetten. Ze werken zich echter vaak een slag in de rondte en hebben de grootste moeite om vrijwilligers te vinden die mee willen helpen.

Ik ga zelf ook mee in deze ontwikkeling. Daarmee werd ik geconfronteerd toen ik een formulier van de plaatselijke gymvereniging invulde om mijn zoontje aan te melden voor ouder-en-kindgym. De laatste vraag luidde: ‘Mogen we u benaderen voor vrijwilligerswerk bij de vereniging?’ Opeens realiseerde ik me dat ik ‘nee’ wilde invullen, maar dat ik me daarmee schaamteloos aansluit bij de trend dat mensen wél graag willen dat er verenigingen zijn die iets moois organiseren, maar daar liever zelf niet te veel tijd en moeite aan kwijt willen zijn; daar betaal ik wel voor…

Behoefte

Plotseling besefte ik dat de kerk door veel mensen op dezelfde manier wordt benaderd. Heeft de kerk als instituut afgedaan? Nee, de kerk als gemeenschap heeft voor velen afgedaan. De kerk als gemeenschap, waar je een onmisbaar onderdeel van uitmaakt, waar je medeverantwoordelijk voor bent en die bepalend is voor jouw identiteit. De kerk als instituut is juist erg populair. Het instituut dat er gewoon altijd is, ook zonder mijn inzet of aanwezigheid. De kerk als instituut, dat ik kan inschakelen op de belangrijke momenten in het leven of als ik even ondersteuning nodig heb. De kerk als instituut, waar ik zondags al dan niet kom opdagen, afhankelijk van waar ik op dat moment persoonlijk behoefte aan heb.

‘Mogen we u benaderen voor vrijwilligerswerk bij de vereniging?’

Het probleem is dat de kerk niet als instituut kan bestaan. Dat het financieel en praktisch niet haalbaar is om een kerk in stand te houden als minder mensen zich verantwoordelijk voelen voor haar voortbestaan, is nog de minste zorg. De kerk is het lichaam van Christus en heeft daarom leden (ledematen!) nodig. De kerk is per definitie een gemeenschap waar je niet consumeert, maar waar je je identiteit vindt als lid van een verbondsgemeenschap, als leerling van Jezus, als nieuwe schepping en als kind met de andere kinderen in Gods gezin.

Familiebanden

Ook als je betrokken kerklid bent, gaat dit niet aan je voorbij. Ik stel mezelf daarom een paar vragen die bij mij behoorlijk schuren:

• Zijn mijn gemeente en de andere gemeenten waar ik kom gemêleerde gemeenschappen die alleen bij elkaar gebracht zijn door Jezus, of zijn het vooral familiebanden of een bepaalde sfeer die ervoor zorgen dat we samen optrekken?
• Als ik geen predikant zou zijn, zou ik dan mijn beslissing over het aansluiten bij een gemeente ook laten bepalen door de vraag ‘waar haal ik het meeste uit en waar voel ik me goed bij?’?
• Zet ik mezelf in voor de kerk omdat ik mijn identiteit alleen door God laat bepalen en me daarom wil verbinden aan de mensen die bij Hem horen? Of omdat ik er voldoening uit haal? En vooral: zolang ik er voldoening uit haal?
• Misschien wel de belangrijkste: ben ik bereid om mijn keuzes en die van ons gezin af te stemmen op wat goed is voor de gemeenschap, ook als dat betekent dat we echt andere beslissingen nemen (zelfs over werk, verhuizen, school enzovoort) dan wanneer we geen deel van de gemeenschap waren?

Leven met een kerk als instituut in plaats van een gemeenschap staat dichter bij me dan ik dacht.

Kringen

Gelukkig laat God ons op allerlei plaatsen en op allerlei manieren het belang van de kerk als gemeenschap herontdekken. Zo ontstaan de laatste jaren in veel gemeenten kerngroepen en (Bijbel)kringen. Hoewel zo’n ontwikkeling ook vatbaar is voor een individualistische en consumerende houding (‘ik zoek een kring waar ik me thuis voel en veel uithaal; als dat niet meer zo is zoek ik een nieuwe’), is het volgens mij ook een uiting van een verlangen naar meer persoonlijke verbinding en minder vrijblijvendheid. Als het goed is, heeft een kring meer van ‘je leven delen’ dan van ‘af en toe opdagen bij een activiteit wanneer je daar zin in hebt’. Ik heb zelf in ieder geval op een kring geleerd hoe bijzonder het kan zijn als je een tijdlang intensief samen optrekt en samen de Bijbel leest en met elkaar bidt.

De volgende keer dat ik weer hoor of lees dat de kerk als instituut heeft afgedaan, denk ik: was het maar waar. Als het vanzelfsprekende instituut dat religieuze dienstverlening biedt vervangen wordt door een gemeenschap van betrokken Jezusvolgers, dan lijkt me dat helemaal geen slechte ontwikkeling.

Boekentips
Tim Chester & Steve Timmis, Total church. Evangelie en gemeenschap, Amerongen (Stichting The Media Alliance), 2011.
Tim Chester & Steve Timmis, Midden in het leven. De kerk als levende gemeenschap, Barneveld (Groei), 2012.