God heeft van ons geen marionetten gemaakt

In onze samenleving wordt veel van onze zelfstandigheid gevraagd. We worden voortdurend op onszelf teruggeworpen om eigen keuzes te maken en ons leven zelf in te richten. Een christen ontkomt daar niet aan. In een omgeving waar weinig christenen zijn, kan het zelfs veel moed vragen om goede keuzes te maken en te leven naar de wil van God. Geen wonder dat autonomie een belangrijk gespreksonderwerp is in de spreekkamer van de psycholoog. Ook bij mij.

God heeft van ons geen marionetten gemaakt. Hij heeft ons geroepen om in afhankelijkheid verantwoordelijke mensen te zijn. (beeld SvetaZi/Shutterstock)

De wens om autonoom te zijn is een hulpvraag die ik bijna dagelijks voorbij hoor komen in mijn praktijk, in veel varianten. Veel mensen worstelen met problemen die ontstaan door een gebrek aan autonomie. Ik denk aan een getrouwde vrouw die het moeilijk vindt om haar relatie vol te houden. Ze twijfelde al in haar verkeringstijd, maar is ondanks haar twijfel toch getrouwd, want hoe kon ze het feest afblazen terwijl ze al zo lang verkering hadden? Wat zouden anderen daarvan denken?

Ik denk aan de vrouw die het niet naar haar zin heeft op haar werk. Ze durft niet in gesprek te gaan met haar leidinggevende over een andere functie en is door de hele situatie somber geworden.

Ik denk aan de man die te veel van zichzelf vergt in zijn werk, omdat hij niet weet wat hij waard is en bevestiging zoekt in zijn prestaties. Altijd maar weer probeert hij te voldoen aan de verwachtingen van anderen, met een burn-out tot gevolg.

Ik denk aan de vader die door eigen misbruikervaringen de grenzen van zijn eigen kinderen niet respecteert, waardoor zijn kinderen het respect voor hun vader verliezen. Allemaal situaties waarin een tekort aan autonomie een rol speelt.

Hoe had een gezonde autonomie hier nu kunnen helpen? Voordat we die vraag beantwoorden, is het handig eerst te benoemen wat gezonde autonomie nu eigenlijk is en hoe autonomie zich ontwikkelt.

Overspel

Het woord ‘autonomie’ betekent letterlijk zelfbeschikking, de vrijheid om eigen wetten te volgen. De vraag is dan welke wetten we volgen. Ieder mens maakt bewust of onbewust een keuze volgens welke wetten hij of zij wil leven. Dat kunnen je eigen regels zijn, maar ook de regels van je familie of je religie. Een christen zal proberen te leven volgens de leefregels van de Bijbel. Maar als hij dat doet, geeft hij dan zijn eigen autonomie op? Ik geloof het niet.

Ikzelf heb autonomie altijd een mooi begrip gevonden. Ik geloof dat autonomie ons gegeven is. Wij mogen leven vanuit Gods genade en zijn geschapen om in trouw aan onze schepper het goede te doen.

Een christen zal proberen te leven volgens de leefregels van de Bijbel, maar geeft hij daarmee zijn eigen autonomie op?

Hierbij moet ik denken aan het verhaal waarin enkele mannen een vrouw bij Jezus brengen die betrapt is op overspel. Als Jezus in actie komt, zegt Hij eerst tegen deze mannen: ‘Wie van jullie zonder zonde is, laat die als eerste een steen naar haar werpen.’ Jezus dwingt hen om verantwoordelijkheid te nemen voor hun eigen gedrag. Ze moeten over zichzelf nadenken, reflecteren op hun eigen gedrag en motieven. Opeens zijn ze zo stoer niet meer en druipen ze af.

Daarna spreekt Jezus de vrouw aan en zegt: ‘Ga naar huis, en zondig vanaf nu niet meer.’ Je zou kunnen zeggen dat Jezus vanuit een accepterende houding de vrouw aanspreekt op haar kracht om grenzen te stellen. Als zij naar Jezus luistert, moet ze verantwoordelijkheid nemen om zich de goede wet van God eigen te maken. En Jezus verwacht dat zij dat kan.

Eigenwaarde

Als het goed is, ontstaat autonomie spelenderwijs. Het groeit gestaag binnen de veilige relatie van een kind met zijn ouders. Er vindt vanzelfsprekend een gezonde ontwikkeling plaats als ouders de behoeften van het kind zien en hier sensitief op reageren. Als er naar het kind geluisterd wordt, zodat het zich gezien voelt. Als ouders, school of sportclub het kind aanmoedigen om zich te ontwikkelen. Als het kind uitgedaagd wordt om na te denken over een oplossing van een probleem. Als het woorden krijgt aangereikt om zijn of haar gevoelens onder woorden te brengen. Als het kind leeftijdsadequaat grenzen krijgt aangereikt en als grenzen gerespecteerd worden binnen het gezin. Als er ruimte en acceptatie is voor verschillen.

Al deze aspecten zorgen ervoor dat het kind leert wie hij is en wat zijn behoeftes zijn. Zo kan iemand zelfbewustzijn en eigenwaarde ontwikkelen. Dat is nodig om verantwoordelijkheid te nemen en eigen keuzes te maken, zodat we mensen kunnen worden zoals God ons bedoeld heeft.

Verschuilen

In het artikel van Bert Loonstra (pagina 8-11) hebt u kunnen lezen over Marieke, die misschien een psycholoog nodig heeft omdat ze geen definitieve keuze durft te maken in haar relatie met Peter. Laten we eens kijken wat er gebeurt als ze die stap zou zetten en hiervoor in behandeling zou gaan. Dan zal de psycholoog haar helpen om haar angst om keuzes te maken onder ogen te zien. In de gesprekken zullen verschillende aspecten van autonomie aan bod komen, zoals het ontwikkelen van een realistisch zelfbeeld, het kunnen benoemen wat haar wensen zijn in een relatie en het ontwikkelen van vaardigheden om hierover met haar partner in gesprek te gaan. Als ze dat leert, zal ze bewuster voor haar relatie kunnen kiezen. Als Peter van haar houdt, is hij daar blij mee, want hij zal merken dat hun relatie zich gaat verdiepen, omdat ze beiden meer zichtbaar kunnen worden voor elkaar.

Leven in afhankelijkheid van God gaat niet buiten onze eigen inbreng en inzet om

Het kan best zijn dat Marieke het vanuit haar geloof lastig vindt wat de psycholoog tegen haar zegt. Ze kan reageren met de opmerking dat ze juist niet wil leren om eigen keuzes te maken, omdat ze graag afhankelijk wil zijn van God en wil dat God de keuze voor haar bepaalt. Ze zou tegen de psycholoog kunnen zeggen: ‘Ik kan pas met Peter trouwen als ik een teken van God heb gekregen dat hij mijn man moet worden.’ Dat klinkt gelovig, maar het lijkt er toch verdacht veel op dat ze zich achter God probeert te verschuilen om vooral zelf geen keuzes te hoeven maken. Haar onzekerheid ondermijnt haar zelfvertrouwen en ze schuift de aan haar gegeven verantwoordelijkheid af op God. Dat patroon zal haar ook makkelijk kwetsbaar maken voor manipulatie door andere mensen.

We kunnen ons achter God proberen te verschuilen, om vooral zelf geen keuzes te hoeven maken. Maar dan schuiven we de verantwoordelijkheid die Hij ons gegeven heeft af. (beeld SvetaZi/Shutterstock)

Marieke zal moeten leren om zichzelf serieus te nemen en een verbinding te maken met haar eigen verlangens en behoeften. Het mooie is dat ze die verlangens en behoeften vervolgens aan God kan voorleggen. Dat is leven in afhankelijkheid van God; dat gaat niet buiten onze eigen inbreng en inzet om. Want God heeft van ons geen marionetten gemaakt. Hij heeft ons geroepen om in afhankelijkheid verantwoordelijke mensen te zijn.

Eng

Tot zover Marieke. Stel nu dat Peter op zijn beurt alles zeker denkt te weten en al die zorgen van Marieke maar onzin vindt. Dat betekent nog niet dat Peter wel een gezonde autonomie ontwikkeld heeft. De kans is groot dat Peter zijn eigen kwetsbaarheid niet onder ogen durft te zien en daarmee in zijn dominantie ook geen aandacht kan hebben voor de kwetsbaarheid van Marieke. Daardoor geeft hij Marieke niet de kans om zich aan hem te verbinden en kan de relatie zich niet op een gezonde manier ontwikkelen. Wat is het waardevol voor Marieke als hij zijn gevoelens van onzekerheid en angst onder ogen durft te zien en desondanks van harte voor haar kiest!

Autonomie betekent niet dat we onaantastbaar zelf bepalen hoe we onze weg gaan. Maar een gezonde autonomie is nodig om goede keuzes te maken in ons leven, waartoe we als verantwoordelijke wezens geroepen zijn.

Staan voor eigen keuzes kan best eng zijn. Angst is een grote oorzaak van een onvrij leven: angst om fouten te maken, angst om grenzen te stellen, angst voor het oordeel van anderen als je een eigen weg gaat. Zelf keuzes maken betekent dat je fouten kunt maken en dat zal ook regelmatig gebeuren. Maar wat is het mooi als je als mens mag groeien in vrijheid en ruimte om te zijn zoals God je heeft bedoeld. Wat mij betreft is dat waar het om gaat bij het ontwikkelen van autonomie: vrijheid in denken en handelen om je als gelovig mens te kunnen bewegen in relatie met de schepper.