Het avondmaal: van alle tijden en alle plaatsen

In de meeste kerken lijkt de viering van het avondmaal totaal niet meer op de maaltijd die Jezus had met zijn leerlingen. In de loop van de tijd en door de invloed van verschillende culturen is het avondmaal sterk veranderd van vorm. Maar wat is er precies veranderd? Hoe krijgt het avondmaal tegenwoordig in verschillende contexten vorm?

Door de vorm van het avondmaal kunnen bepaalde accenten in de beleving benadrukt worden. (beeld Maarten Boersema)

‘Wat Jezus in de kring van zijn leerlingen deed, was het pesachmaal veranderen door aan bepaalde ingrediënten een nieuwe betekenis te geven. De symboliek van brood en beker betrok Hij rechtstreeks op zichzelf: dit is mijn lichaam, dit is mijn bloed.’

Rob van Houwelingen, hoogleraar Nieuwe Testament, schrijft in Nader Bekeken dat het belangrijk is om de historische setting voor te stellen waarin Jezus zijn leerlingen had uitgenodigd voor het pesachmaal. ‘Pesach was het bevrijdingsfeest van Israël, waarbij de uittocht uit Egypte in herinnering werd gebracht tijdens een uitgebreide maaltijd die de hele avond duurde. Een echt avondmaal dus.’

In de loop van de tijd is deze maaltijd veranderd in een avondmaal met slechts een stukje brood en een slokje wijn. Het is lastig om die verandering te verklaren, omdat er niets over op papier staat. Herman Wegman, bij leven hoogleraar liturgie- en dogmageschiedenis, signaleert in het boek Riten en Mythen dat het avondmaal in het midden van de tweede eeuw geen maaltijd, maar een dienst van Schrift en tafel is. Ook de kleine huiskerk is in die tijd misschien al ingeruild voor het grotere kerkhuis. Deze verandering van grootte kan een verklaring zijn voor de verandering van de vorm. Maar het kan ook te maken hebben met de houding van de overheid. Zij wantrouwde geheime genootschappen en de daarmee verbonden maaltijden. Misschien hebben christenen daarom de maaltijd in de avond afgeschaft.

Volgens Wegman is een mogelijke oorzaak ook te vinden in de evangeliën zelf. In de beschrijving van het paasmaal dat Jezus met zijn leerlingen vierde, zijn alleen de meeste saillante riten en woorden opgetekend en doorgegeven. ‘In de tijd dat de evangeliën ontstonden, hechtte men blijkbaar al geen belang meer aan de maaltijd, maar meer aan de gebaren en woorden die Jezus eigen waren. Zo is het ritueel ontstaan dat wij avondmaal noemen.’

Staand

Door de tijd heen is dit ritueel gebleven, al veranderde de vorm. In de zeventiende eeuw werd het avondmaal in Nederland zowel gaand als zittend gevierd. Vanaf het einde van de achttiende eeuw werd de zittende viering de gewoonte.

Jan R. Luth, theoloog en muziekwetenschapper, schrijft in Bread of Heaven dat in de twintigste eeuw het besef groeide dat bij een zittende viering een belangrijk aspect van het sacrament, de gemeenschap, onvoldoende werd benadrukt. Bij een zittende viering kwam de gemeenschap namelijk altijd in verschillende groepen aan tafel. ‘Met de terugkeer naar een gaande of staande viering wilde men het aspect van de gemeenschap meer benadrukken en minder de nadruk leggen op de individuele beleving en het zondebesef.’

Deze laatste opmerking laat zien hoe door de vorm van het avondmaal bepaalde accenten in de beleving bewust of onbewust benadrukt worden. Iets soortgelijks is waar te nemen in de verschillen tussen hedendaagse avondmaalsvieringen.

Liefdemaaltijd

Jos Colijn, die jarenlang vanuit de GKv was uitgezonden naar Oekraïne, vertelt dat in de kerken waar hij werkte het brood en de wijn door mensen zelf werd meegenomen. ‘Het brood werd gebakken door gemeenteleden. Het was een rond brood en tijdens de viering scheurde de predikant er stukken van af. Op deze manier werd de gemeenschap benadrukt.’

Colijn herinnert zich ook dat het overgebleven brood na afloop van de dienst direct aan de kinderen werd uitgedeeld. ‘Ik had soms wel het gevoel dat hiermee extra werd benadrukt dat het “gewoon” brood was. Tijdens de viering had het een speciale functie, maar het bleef normaal brood.’

‘Er gebeurt iets wat in de dagelijkse praktijk zo lastig te realiseren is:
het oefenen van gemeenschap’

Eens in de maand werd het avondmaal gevierd. ‘Naast het avondmaal werd er na de dienst een liefdemaaltijd gehouden, waarbij we uitgebreid met elkaar aten. Beide maaltijden droegen bij aan de versterking van de gemeenschap.’

De versterking van de gemeenschap door het avondmaal wordt ook door Peter Strating, voorganger in de Havenkerk (NGK) in de Haagse Schilderswijk, ervaren. ‘Tijdens de viering van het avondmaal staat de hele gemeente in een kring. In de loop van de tijd is het aantal bezoekers toegenomen, waardoor gedeeltelijk een dubbele kring is ontstaan, maar het principe is gebleven. Een paar willekeurige mensen delen brood en bekers uit en we eten en drinken gezamenlijk en tegelijk. Door de intimiteit en de gezamenlijkheid wordt de gemeenschap intensief beleefd.’

Privéleven

Wouter van Veelen, oud-voorganger van de Gkv Loenen aan de Vecht en nu predikant in Frankrijk, zegt dat Fransen over het algemeen erg op zichzelf zijn en erg individualistisch. ‘Een praatje maken met iemand op het schoolplein wordt al gauw als bemoeizuchtig ervaren. Tegelijkertijd – en dat is paradoxaal – zie ik een enorm verlangen naar saamhorigheid. Dorpsfeesten, maaltijden en bingo’s bieden daarin een uitkomst. Het zou weleens kunnen dat er om die reden binnen onze kerken zo veel waarde wordt gehecht aan het avondmaal. Daar gebeurt namelijk iets wat in de dagelijkse praktijk zo lastig te realiseren is: het oefenen van gemeenschap.’

Van Veelen vermoedt dat bij het avondmaal in Franse protestantse kerken over het algemeen meer nadruk wordt gelegd op het ervaren van gemeenschap dan op het gedenken van het offer van Christus. ‘Natuurlijk is dat laatste belangrijk – daar draait het om – maar de gemeenschap is waar het velen om gaat.’

‘Opvallend is het huisbezoek voorafgaand aan elk avondmaal,
zoals het lang geleden ook in Nederland gewoon was’

In principe wordt het aan de avondmaalsganger zelf overgelaten of hij of zij al dan niet deelneemt, aldus Van Veelen. ‘Dat past ook heel goed bij de Franse cultuur. Een ander heeft niets over jouw privéleven te zeggen. De tucht zoals we dat in Nederland kennen, bestaat hier niet. Je moet elkaar niet te dicht op de huid komen. Iemand afhouden van het avondmaal is ondenkbaar. Wel wordt bij de nodiging gezegd dat het avondmaal voor hen is die Christus als hun Heer en Verlosser aanvaarden. Dat is natuurlijk ook een vorm van tucht.’

Deze manier van doen stelt Van Veelen wel voor lastige theologische vragen, want hij komt veel ‘naamchristendom’ tegen: christenen die alleen voor een doop, huwelijk en begrafenis in de kerk komen. ‘Hoe bewaar je dan het heilige karakter van doop en avondmaal? Uiteindelijk is dat natuurlijk niet aan mij, maar aan God. Dat is een grens die ik in acht moet nemen. Of zoals een Franse collega tegen me zei: als predikant ben je hier geen herder, maar een herdershond. Je probeert de kudde een beetje bij elkaar te houden. In naam van de herder.’

Deelhebben

Jan Boersema, predikant binnen de GKv en namens De Verre Naasten ook werkzaam in Indonesië, maakt in Indonesië geregeld mee dat er een openbare schuldbelijdenis plaatsvindt of dat iemand een verklaring geeft, zodat de gemeente weet dat de betreffende broeder of zuster gerechtigd is aan het avondmaal aan te gaan.

‘Opvallend is ook het huisbezoek voorafgaand aan elk avondmaal, zoals het lang geleden ook in Nederland gewoon was’, vertelt hij. ‘Helaas komt het gesprek meestal neer op de vraag of er geen bezwaren zijn om het avondmaal te vieren en is er daarna gelegenheid om alle onmin bij de kerkenraad te brengen. Maar ik maak gelukkig ook mee dat de broeders in de kerkenraad voorafgaand aan de viering mooie getuigenissen geven en dat het verlangen om de Here te ontmoeten eerlijk wordt uitgesproken.’

In de Haagse Havenkerk gaat het er anders aan toe. Peter Strating: ‘Iedereen wordt genodigd door de Heer, ongeacht wie hij is. De Havenkerk kent een aantal laaggeletterde mensen die de kerkdiensten bezoeken. Deze mensen hebben vrijwel allemaal geen kerkelijke achtergrond. Zij zullen niet alles begrijpen, maar horen er wel bij. Deelhebben aan de gemeenschap is belangrijk en daarom worden zij van harte uitgenodigd om mee te doen. Vaak noem ik wel de mogelijkheid om brood en beker aan je voorbij te laten gaan, want ook als je niet meedrinkt of -eet, hoor je bij de kring. Maar dat wordt zelden gedaan. Onze stelregel is dat iedereen welkom is aan de tafel van de Heer, vergelijkbaar met wat we vinden in het evangelie over de mensen met wie Jezus at.’