Een vesting bedwingen of jezelf?

Beter zelfbeheersing dan een stad veroveren.
(Spreuken 16:32)

Zelfbeheersing. Soms lukt dat me aardig goed. Zoals wanneer ik aan het eind van de middag door een druk station loop en stoïcijns de vele snackbars passeer. ‘Nee, geen snelle hap. Ik wacht tot het eten thuis.’ Maar soms lukt het gewoon niet. Ik kom ’s avonds laat thuis, plof op de bank en eet een zak nootjes helemaal leeg. Weg zelfbeheersing. Hoe moet je daarmee omgaan?

Tussen de vele prikkelende uitspraken in het boek Spreuken blijft mijn aandacht hangen bij het zinnetje: ‘Beter zelfbeheersing dan een stad veroveren.’ Het daagt me uit, maar roept ook vragen op. Want wat is zelfbeheersing? En wat wordt bedoeld met het contrast tussen zelfbeheersing en het veroveren van een stad?

Sommige vertalingen benadrukken bij deze spreuk de tegenstelling tussen zelfbeheersing en geweld. Wat doet een koning die wordt uitgedaagd door een tegenstander die zich heeft verschanst in een sterke vesting. Trapt hij in de val en stuurt hij zijn legers erop af? Of wacht hij tot de bui overdrijft en stelt hij dan orde op zaken? ‘Je kunt beter rustig blijven dan iemand aanvallen’, omschrijft de BGT. Kortom: aanvallen is verkeerd, rustig en beheerst wachten is goed.

Volgens deze uitleg heeft politicus Salomo een prikkelend advies voor de wereldleiders van nu. De Bijbelvertaling van Eugene Peterson (The Message) maakt dit concreet: ‘Zelfbeheersing is beter dan politieke power.’ Dus, Putin en Obama, Merkel en Tsipras: laat je niet provoceren, sla niet terug, maar wacht af.

Een wijs woord, want veel conflicten op het wereldtoneel, zoals in het Midden-Oosten en de Oekraïne, draaien om een destructieve cyclus van provocaties en reacties. Tegelijk roept het vragen op. Is het in de politieke realiteit niet zo dat leiders soms juist wel hun spierballen moeten tonen? Ik neem me voor te bidden om wijsheid voor de mensen die in deze wereld aan de knoppen zitten.

Tegeltjeswijsheid

Je kunt Spreuken 16:32 ook anders vertalen. Neem bijvoorbeeld de NBG-51: ‘Wie zijn geest beheerst, (overtreft) hem die een stad inneemt.’ Hier is geen sprake van een tegenstelling tussen deugd (zelfbeheersing) en ondeugd (geweld), maar van een overtreffende trap.

Een legermacht heeft veel geduld, tactiek en volharding nodig om een stad in te nemen. Daar zit iets goeds in. Niet voor niets droeg de zeventiende-eeuwse stadhouder Frederik Hendrik de eretitel ‘stedendwinger’. Zo bezien betekent de spreuk: de mens die zich kan beheersen, die focus aanbrengt in haar leven, die weet van wachten, afzien, volhouden en doorzetten, is sterker dan een stedendwinger.

Los van het evangelie kan de spreuk een tegeltjeswijsheid blijven

Vanuit deze invalshoek zit er een gezonde uitdaging in de spreuk: kom op, wees gedisciplineerd, leef doelgericht. Tegelijk proef ik er ook in dat zelfbeheersing zwaar is en soms misschien onmogelijk blijkt. Zoals het beleg van een stad vaak maanden duurde en soms moest worden opgegeven. Het is echt niet niks. Zo zijn er ook in ons leven terreinen waarop zelfbeheersing lastiger is dan in het voorbeeld van de zak met nootjes. Omdat het doel zo ver weg ligt, of omdat het afzien zo intens is.

Los van het evangelie kan de spreuk een tegeltjeswijsheid blijven. Wat zelfbeheersing is, leren we pas echt van onze Heer. ‘Denkend aan de vreugde die voor Hem in het verschiet lag, liet Hij Zich niet afschrikken door de schande van het kruis’ (Hebreeën 12:2). Door Hem te volgen ontdekken wij wat zelfbeheersing in ons leven betekent. En Hij komt ons daarbij te hulp door zijn Geest. Want de ‘vrucht van de Geest is (…) zelfbeheersing’ (Galaten 5:22-23).

Veel adviezen uit het boek Dromen, durven, doen van Ben Tiggelaar zijn toepasbaar op het onderwerp zelfbeheersing. Eén ervan is: bedenk vooraf welke ‘crisismomenten’ er kunnen komen als je een bepaald doel nastreeft. En bedenk dan ook vooraf al een strategie om ermee om te gaan.