NBV21: vertrouwd en toch nieuw

‘Dit is wat blijft: geloof, hoop en liefde, deze drie, maar de grootste daarvan is de liefde.’ Zo klinkt straks het slot van 1 Korintiërs 13. De Nieuwe Bijbelvertaling gaat verschijnen in een verbeterde versie. De mooie taal is gebleven, de nauwkeurigheid van de vertaling is vergroot. Maar was die herziening wel nodig?

(beeld NBG)

Lang hadden we uitgekeken naar de verschijning van de Nieuwe Bijbelvertaling (NBV) in 2004. In kerkelijke kring was het vertaalproces goed in de gaten gehouden. Daardoor werd de NBV al snel in de kerken geaccepteerd. Voor veel mensen was het een verademing om de Bijbel te lezen in natuurlijk Nederlands. Maar er kwam ook kritiek. De tekst kon op sommige punten op minder bijval rekenen. Dat er discussie ontstaat over een bijbelvertaling is van alle tijden. Het Nederlands Bijbelgenootschap was daarop ook voorbereid. Sterker nog, het NBG had laten weten open te staan voor reacties.

Het plan was om na een aantal jaar een verbeterde versie van de NBV uit te brengen waarbij alle reacties meegewogen zouden worden. Deze open houding getuigde van vertrouwen in de kracht en reikwijdte van de vertaling. Bij het NBV hoopten we dat de standaardvertaling zou worden gebruikt in een brede kring van kerken, voor zowel persoonlijk als liturgisch bijbelgebruik. Tegelijk realiseerden we ons ook dat de vertaling niet perfect was: wellicht zou er op bepaalde punten verbetering mogelijk zijn. De reacties van bijbellezers konden daarbij van pas komen.

Reacties

De reacties op de vertaling stroomden binnen in 2004 en daarna. In allerlei e-mails, brieven, boeken en artikelen reageerden mensen op de vertaling. Hun achtergrond en dus de reacties waren heel divers. Exegeten en neerlandici reageerden vanuit hun professie, professoren en predikanten vanuit hun studie, bijbellezers vanuit de dagelijkse praktijk van bijbellezen, ouderen en jongeren kwamen met reacties. Sommige briefschrijvers waren alleen maar blij met de NBV, andere hadden suggesties ter verbetering. Ook de officiële kerkelijke instanties kwamen met reacties. De Deputaten Bijbelvertaling van de GKv leverden bijvoorbeeld een groot dossier aan: bijna ieder bijbelboek hadden ze nauwkeurig doorgenomen en voorzien van suggesties tot verbetering. Het was een beoordeling van de NBV op haar eigen uitgangspunten en dus heel waardevol met het oog op de verbeterde versie.

Er zijn zo’n twaalfduizend aanpassingen gedaan,
met recht een verbeterde versie

In 2017 ging een vertaalteam van het NBG aan de slag. Alle reacties die de vertaling beter zouden kunnen maken, nam het team mee. Maar we spraken ook af dat het karakter van de NBV behouden zou blijven. De NBV biedt een getrouwe weergave van de brontekst in natuurlijk Nederlands. Kenmerkend is de aandacht voor het eigen karakter van ieder bijbelboek: genre, stijl en tekstkenmerken klinken in de vertaling goed door. Bovendien is steeds goed gelet op de voorleesbaarheid van de tekst. Duizenden bijbellezers zijn vertrouwd geraakt met deze NBV. Zij zouden zich ook in de nieuwe versie goed moeten kunnen herkennen. Tegelijk werd duidelijk dat bepaalde karaktereigenschappen van de NBV verder versterkt zouden kunnen worden. Dan gaat het bijvoorbeeld over consistentie (vergelijkbare teksten ook hetzelfde vertalen) of aandacht voor motieven in de tekst (concordantie), allemaal zaken die vanaf het begin onlosmakelijk bij de NBV hoorden. Maar nu de tekst in zijn geheel beschikbaar was, kon je ook constateren dat op deze punten nog veel winst te behalen viel.

Nauwkeurigheid

De afgelopen jaren hebben we de NBV vers voor vers doorgewerkt. Wat goed was, bleef behouden; wat beter kon, werd aangepast. Voor het overgrote deel waren het kleine ingrepen. Zo kwam bijvoorbeeld aan het licht dat in 1 Samuel 1:11 over Samuel wordt gezegd: ‘Nooit zal zijn haar worden afgeschoren.’ Dit is gebaseerd op voorschriften voor nazireeërs in Numeri 6. Maar daar heeft vers 5: ‘mag (…) zijn hoofd niet door een scheermes worden aangeraakt.’ Deze uitdrukking komt ook voor in Rechters 13:5 (‘zijn haar mag nooit door een scheermes worden aangeraakt’) en Rechters 16:17 (‘nog nooit heeft een scheermes mijn hoofd aangeraakt’). Het is natuurlijk beter om die uitdrukking steeds hetzelfde te vertalen. 1 Samuel 1:11 en Rechters 13:5 zijn daarom aangepast met respectievelijk ‘nooit zal zijn hoofd door een scheermes worden aangeraakt’ en ‘nooit mag zijn hoofd door een scheermes worden aangeraakt’. Zulke verbeteringen versterken de nauwkeurigheid van de vertaling. En als je bedenkt dat er in totaal zo’n twaalfduizend aanpassingen zijn gedaan, kun je werkelijk spreken van een verbeterde versie. Verbeterd en tegelijk herkenbaar als NBV.

Soms stond de discussie het gebruik
van de vertaling in de weg

Een deel van de aanpassingen betreft kwesties met een grote impact. Na verschijning van de NBV is stevig gediscussieerd over enkele belangrijke bijbelteksten. Bijvoorbeeld over de vraag hoe de zegen van Abram uit Genesis 12:3 vertaald moet worden of over de vraag of het werkelijk zo is dat volgens Exodus 20:5 God kinderen laat ‘boeten’ voor de schuld van hun ouders, of hoe het mogelijk was dat Paulus spreekt van een ‘daad van gerechtigheid’ (onder meer in Romeinen 4). Soms stond die discussie het gebruik van de vertaling zelfs in de weg. Dat is jammer, want een vertaling is er toch voor om gebruikt te worden. Dit zijn dan ook de kwesties waarbij we de diepte in zijn gegaan. Deze kwesties zijn alleen op te lossen door zorgvuldig afwegen van alle argumenten. Je moet goed nagaan welke keuze het meest verantwoord is en breed wordt gedragen onder geleerden. Twee van de drie voorbeelden wil ik hier kort toelichten.

De zegen van Abram

Genesis 12:3 luidt in de NBV: ‘Alle volken op aarde zullen wensen gezegend te worden als jij’. Deze tekst, de zegen van Abram, wordt in het Nieuwe Testament geciteerd. Bijvoorbeeld in Galaten 3:8: ‘In jou zullen alle volken gezegend worden.’ Dat klinkt heel anders. De vertaling die veel lezers in Genesis 12:3 hadden verwacht, staat in de NBV in een voetnoot: ‘ook mogelijk is de vertaling: ‘Door jou zullen alle volken op aarde gezegend worden.’ Veel lezers vroegen zich af waarom die wel in de voetnoot stond, maar niet in de vertaling zelf.

Dit is een lastige vertaalkwestie, die we goed hebben uitgezocht. Vanuit het Hebreeuws bekeken is de keuze van de NBV verdedigbaar. Het kan. Maar ook het alternatief, dat in de voetnoot staat, is een goede optie. Juist deze mogelijkheid wordt tegenwoordig door veel uitleggers aanbevolen. Daarom kiest de NBV21 daarvoor. In Genesis 12:3 staat dus: ‘In jou zullen alle volken op aarde gezegend worden.’

Rechtvaardige daad

Een andere kwestie waar veel om te doen is, betreft Romeinen 4:3 en Galaten 3:6. Paulus citeert daar Genesis 15:6. Die laatste tekst luidt in de NBV: ‘Abram vertrouwde op de HEER en deze rekende hem dit toe als een rechtvaardige daad.’ De brontekst is hier iets abstracter (‘als rechtvaardigheid’), de NBV maakt het concreter: ‘als een rechtvaardige daad’. In Genesis past dat prima. Maar in Romeinen en Galaten past die vertaalkeuze nou net niet. Als je daar Abrams rechtvaardigheid of gerechtigheid met ‘daad’ weergeeft (‘en dat werd hem als een daad van gerechtigheid toegerekend’) verstoor je Paulus’ betoog. Want Paulus stelt juist het geloof, het vertrouwen in God tegenover daden en verdiensten. Er is voor de NBV21 gezocht naar een formulering die zowel in Romeinen en Galaten als in Genesis goed past, zodat het verband tussen deze teksten goed herkenbaar blijft. In de NBV21 wordt nu op alle drie de plaatsen de formulering ‘toerekenen als rechtvaardigheid’ gebruikt.

De NBV21 bouwt voort op de NBV, maar het geheel is consistenter, nauwkeuriger en evenwichtiger. Tegelijk blijft het een vertaling die door het natuurlijk taalgebruik dichtbij het hart komt. We hopen dat het voor veel lezers het boek wordt waarin ze Gods stem tot zich horen spreken.

Ga naar nbv21.nl voor een voorpublicatie van de NBV21.