Heb je naaste lief met je koopgedrag

‘Houd moed, heb lief’ is het veelgehoorde advies tijdens de coronapandemie. Meer dan ooit moeten we onze naasten steunen en liefhebben. Maar dat stopt niet bij onze landsgrens of familie in Nederland. Deze crisis is, naast een wereldwijde humanitaire uitdaging, een uitgelezen kans voor reflectie op het begrip ‘naaste’ en roept op tot ander consumptiegedrag.

(beeld Fairtrade Nederland)

‘Heb uw naaste lief als uzelf’, hoe vaak hebben we deze woorden niet gehoord? We denken dan waarschijnlijk al gauw aan onze buren, collega’s en familie. Of aan de goede doelen die we steunen. Maar associëren we het begrip ‘naaste’ ook met ons koopgedrag, onze rol als consument?

Door de pandemie ervaren we zelf hoe kwetsbaar ons leven is, maar ook hoe kwetsbaar onze economie en welvaart zijn. Deze enorme crisis laat ons zien hoe de internationale handel is verweven is met ons hele leven, hoe ons handelen hier gevolgen heeft elders in de wereld. De pandemie legt ons leven stil en biedt daarmee ook tijd voor reflectie op de manier waarop we nu leven, waarop we met elkaar én met de aarde omgaan, ook als consument.

Het afgelopen jaar annuleerden Nederlandse kledingmerken voor miljarden euro’s aan bestellingen. Hierdoor werden katoenboeren en textielarbeiders (in lagelonenlanden) getroffen en gingen weverijen en spinnerijen dicht. Op Oegandese en Keniaanse bloemenplantages – goed voor onze rozen en stekjes – hadden werknemers maanden nauwelijks inkomen doordat er geen vluchten naar Nederlandse veilingen plaats vonden. Dit zijn zomaar twee voorbeelden die de armoede bij boeren en werknemers aan het begin van onze voedseltoeleveringsketens schrijnend zichtbaar maken. Werknemers en boeren hebben door het al jaren uitblijven van een fatsoenlijk inkomen geen enkele financiële buffer om onverwachte uitgaven te doen, laat staan om de financiële klappen van een pandemie op te vangen.

Hamsteren

We zijn in Nederland steeds meer bezig met duurzaamheid, maar het onderliggende economische model is niet aangepast aan onze groeiende duurzaamheidsbewustwording. Onze economie is gericht op groei, op welvaart en niet op welzijn. Als consument worden we nog steeds blij van veel voor (te) weinig. Kijk maar eens goed rond in supermarkten en kledingwinkels. Je kunt er niet omheen: korting, uitverkoop, hamsteren, meer voor minder, drie voor de prijs van twee. Deze prijzenslag is diep in onze poriën gaan zitten. We geloven een dief van onze portemonnee te zijn als we niet op de kleintjes letten, maar realiseren we ons voldoende dat altijd iemand de rekening betaalt voor de sociale en economische kosten die zijn gemaakt voor onze koopjes? Ergens wordt er bezuinigd en dat gebeurt vooral op de inkomens van lokale boeren en werknemers.

Natuurlijk weten we ergens ook wel dat het niet klopt. We lezen vaak genoeg over de gevolgen van corona, zoals verlies van banen en inkomensonzekerheid, over foute arbeidsomstandigheden in fabrieken en sterk toenemende ongelijkheid tussen rijk en arm. Maar dit inzicht hadden we voor corona ook al kunnen hebben als we ons hadden afgevraagd hoe die leuke jeans maar veertig euro kan kosten. Of waarom bananen uit Ecuador goedkoper kunnen zijn dan appels uit Nederland. Wie betaalt hiervoor de sociale en ecologische rekening? Dat dit niet de H&M, AH en de Jumbo zijn, moge duidelijk zijn.

Eerlijk reflecteren

Het huidige economische model met eenzijdige focus op prijs laat weinig tot geen ruimte aan boeren om de kosten van duurzame productie te dekken. Laat staan dat we kunnen verwachten dat ze duurzaam gaan produceren. Wat kunnen wij daarmee met de woorden ‘heb uw naasten lief’ in ons achterhoofd? Een aantal handreikingen.

1. Laten we beginnen met eerlijk reflecteren op ons eigen consumptiepatroon. Uit een recente enquête van de Consumentenbond blijkt dat duurzaamheid wel degelijk een belangrijk thema voor consumenten is. Dat kun je hoopvol noemen. Driekwart van de ondervraagden zegt milieu en arbeidsomstandigheden in meer of mindere mate mee te laten wegen bij de aanschaf van producten. Maar die houding is tweeslachtig als er afgerekend moet worden. Er wordt meer duurzaamheid verwacht of we vinden het belangrijk, maar willen er vaak niet meer voor betalen. Stel jezelf de vraag hoe jij hierin staat. Kijk ook eens in je eigen boodschappenkarretje of kledingmandje. Welke keuzes heb je gemaakt, los van smaak? Ben je echt gegaan voor duurzaamheid?

2. Bedrijven zeggen dat zij meer duurzame producten zullen aanbieden wanneer de vraag naar duurzaamheid door consumenten toeneemt. Dat kun je testen. Vraag daarom bij aankopen eens of er – in plaats van de steeds dalende wereldmarktprijs waar geen boer tegenop kan – een fatsoenlijke prijs is betaald voor de cacao, koffiebonen of spijkerbroek. Of vraag bij de kassa wat het bedrijf of het merk doet aan duurzaamheid en hoe de lokale boer of werknemer daar baat bij heeft.

3. Let ook op keurmerken die een betere prijs bieden aan boeren. Zo is bij Fairtrade de minimumprijs zo vastgesteld dat de kosten van duurzame productie worden gedekt. Is de marktprijs hoger, dan is die leidend. Maar zakt de marktprijs, dan biedt de minimumprijs de boeren en werknemers een vangnet.

Gelukkig zijn er ook steeds meer bedrijven die het roer willen omgooien. Unilever liet laatst weten dat ze een leefbaar inkomen voor iedereen in de toeleveringsketens willen realiseren. Of denk aan de recente campagne van MVO Nederland, waarin ondernemers die voorstander zijn van een duurzame nieuwe economie met oog voor klimaat en eerlijke handelsketens de handen ineenslaan. Het zijn nu vaak nog intenties en woorden, maar die worden sneller werkelijkheid als wij als consument hierover vragen stellen of juist die producten kopen.

Heb lief

Door ons als consumenten steeds meer bewust te zijn van de noodzaak voor eerlijke prijzen en meer vraag naar duurzame producten te creëren, geven we de juiste signalen af aan bedrijven. We vinden duurzaamheid belangrijk en we begrijpen dat, met de huidige focus op bodemprijzen, duurzaamheid geen echte kans van slagen heeft. Maar dan moeten we ook de daad bij het woord voegen. Want onze naaste die ons van voedsel, kleding en elektronica voorziet, lijdt hieronder. Laten we dus als consumenten niet alleen denken aan onze eigen portemonnee, maar ons ook afvragen: hoe help ik mijn naaste hiermee? Het zal een kwestie van de lange adem zijn. Het is niet gemakkelijk om economische modellen te veranderen. Het ‘houd moed’ kunnen we daarom goed gebruiken, maar met ‘heb lief’ kunnen we direct beginnen.

Praktische tips

1. Bezoek voor een lesje bewustwording over welke prijzen er wel of niet doorberekend worden een keer de True Price Store in Haarlem. Hier krijg je de ruimte om echte prijzen te betalen en krijg je inzicht in de kostenopbouw. Heel verhelderend en pittig tegelijk als je bedenkt hoe we onze naaste momenteel in aankopen te kort doen.

2. Goede voorbereiding is het halve werk, zeker voordat de prijsverleiding begint in de winkel. Kijk voor je gaat winkelen eens op www.tearfund.nl of op www.fairtradenederland.nl/producten.