‘Als ik me niet uitspreek, ben ik er onderdeel van’

Een groot deel van Jaaps vriendenkring is niet van Nederlandse afkomst. Dat had hij tien jaar geleden niet kunnen denken. ‘Ik leefde in een witte bubbel, gekleurde mensen kende ik alleen uit de zendingsbladen. Met moslims had ik al helemaal niets.’ Jaaps blik op zijn gekleurde medemens is in de loop der jaren radicaal veranderd. Hij zet zich op internet in om racisme en discriminatie tegen te gaan.

(beeld Mirwais Sahak)

‘Ik kwam voor het eerst in contact met een andere cultuur toen ik als tiener op werkvakantie ging naar West-Afrika. Ik kwam heel enthousiast thuis.’ Jaap besloot om zich meer open te stellen voor mensen uit andere culturen. Alhoewel hij met moslims moeite had: ‘Zij stonden ver van me af en ik zocht hen zeker niet op. Dat zijn zulke felle rakkers, dacht ik. Ik was bang voor hen. Dat kwam ook door de verhalen in de media. Alles wat misging in de wereld, had wel iets met moslims te maken. Ik had ook nog nooit een moslim ontmoet. Het hele Midden-Oosten, ik had er weinig mee. Kwam ik op straat iemand tegen met een lang gewaad, dan voelde ik me daar niet prettig bij. Ik hield bewust afstand.’

Bubbel

‘In Veenendaal, waar ik opgroeide, waren veel witte kerken en christenen. Ik heb me er thuis gevoeld, maar bleef in mijn eigen witte bubbel. Het veranderde toen ik naar Zambia vertrok. Ik had de pabo afgerond en ging lesgeven aan zendingskinderen. Ik heb me daar een jaar lang ondergedompeld in een andere cultuur. In Nederland wist ik precies hoe de zondag zou verlopen, maar in Zambia zat ik ineens onder een boom met een groep christenen. Ik ontdekte zo’n andere manier van kerk en christen zijn. Die ervaring heeft mijn wereld groter gemaakt. Ik ben hierdoor gaan nadenken: wat kan ik hiermee? Moet ik de zending in?’

Gevaar

Op advies van een vriend besluit Jaap om eerst in Nederland wat meer kennis en ervaring op te doen. Hij gaat lesgeven op een basisschool, waar mondjesmaat ook kinderen uit andere culturen komen. Vervolgens reageert hij op een oproep van Stichting Gave voor een vrijwilliger rond het azc Leersum. Jaap begint, samen met anderen, een club voor jongens die in het azc wonen. ‘Mijn beeld is daar gekanteld. Een van de jongens was niet alleen moslim, maar ook nog eens Palestijn. Voor mij, als reformatorisch christen, zat hij in een dubbel hokje. Ik ben uiteindelijk goed bevriend met hem geraakt.’

Vooroordeel

‘Als ik terugkijk, heb ik echt gediscrimineerd. Misschien niet bewust, ik was onwetend en naïef. Maar het zijn juist die onbewuste patronen waarop we alert moeten zijn. Ik denk zelfs dat ik nog steeds discrimineer. Ieder mens heeft dat in zich. Als we praten over een groep, of het nu gastarbeiders zijn of moslims, is het best gemakkelijk om negatief te zijn. Maar ik wil mensen niet meer benaderen als groep, vanuit het stereotype of het vooroordeel. Een vooroordeel hoeft trouwens niet altijd verkeerd te zijn. Vooroordelen geven ook duidelijkheid en overzicht. Als je weet dat de meeste Afghanen thee drinken, zul je dit sneller aanbieden als je iemand uit Afghanistan op bezoek hebt. Dat is alleen maar prettig. Maar een stereotiepe gedachte beïnvloedt ook je gedrag. Dan kan het teveel richting hokjesdenken gaan. Vooroordelen moet je niet te snel verspreiden, wees je daarom bewust van je gedrag op basis van je vooroordeel. Misschien wil jouw Afghaanse vriend juist graag koffie. Het individu staat altijd voorop.’

Tegengeluid

Jaap van de Kamp wil op internet een tegengeluid laten horen. Hij doet mee met de campagne van onder andere Movisie met #datmeenjeniet. Deze hashtag plaatst hij wanneer hij vindt dat iemand zich op social media racistisch uitlaat. ‘Als ik me niet uitspreek tegen racisme of discriminatie, ben ik er onderdeel van. Dan zorg ik ervoor dat het doorgaat. Er is onderzoek gedaan naar de meest effectieve reacties op racistische opmerkingen. Een van de conclusies was dat je een stereotiepe reactie nooit moet herhalen. Het is beter om aansprekende voorbeelden te geven van gekleurde mensen die succesvol en eerlijk zijn of hard werken. Dan draag je bij aan positieve beeldvorming. Ik probeer uit te leggen hoe discriminatie werkt en welk effect het kan hebben. Ik hoop dat het delen van informatie mensen helpt om sensitiever te worden rond racisme.’

Bewustwording

Veel racistische opmerkingen worden gemaakt door mensen die zelf negatieve ervaringen hebben met gekleurde mensen. ‘Ik neem hun pijn serieus, maar probeer hen ook uit te nodigen voor een gelegenheid waar ze gekleurde mensen kunnen ontmoeten. Want door een persoonlijke ontmoeting, kan je beeld veranderen. Dat is bij mij ook gebeurd.’

In zijn werk voor Gave en op het internet, spreekt Jaap ook jongeren die zelf gediscrimineerd zijn. ‘Het bewustwordingsproces begint bij ontdekken wat precies de pijn van de ander is. Zegt iemand dat hij of zij zich door jou gediscrimineerd voelt, dan helpt het niet als je reageert met: “O, maar dat heb ik niet zo bedoeld.” Dat betekent niet dat het dan ineens geen discriminatie meer is. De documentaire Wit is ook een kleur van Sunny Bergman heeft mij hierover veel geleerd. Of een mens de neiging tot oordelen ooit kwijtraakt in dit leven, vraag ik me af. Maar alles wat niet oké in mij is, wil ik ontmantelen. Kleine stapjes zetten, omdat ik God wil eren. Elk mens is beelddrager van God. Zo wil ik mensen zien, maar daarin faal ik ook. Het blijft een zoektocht.’

Dit artikel verscheen, in iets andere vorm, eerder in Weergave, het magazine van Stichting Gave.