‘Als je Bijbelverhalen laat aanschuren tegen het leven ontstaan er pareltjes’

De macht van het kwaad hebben ze van dichtbij gezien. Vlootpredikant Thijs Oosterhuis (58) maakte aan de Afrikaanse westkust een aanslag mee. Hij is net terug van een oefenreis met de Zr.Ms. Evertsen in het Oostzeegebied. Kees Smit (60) is met emeritaat. In zijn tijd als geestelijk verzorger bij de landmacht is hij twee keer op missie geweest naar Bosnië. Zien zij het evangelie, met als hoogtepunten de geboorte van Jezus Christus maar ook zijn kruisdood en opstanding, als remedie tegen het kwaad?

Thijs Oosterhuis (links) en Kees Smit. (beeld Jaco Klamer)

De geestelijk verzorger komt voor elke militair al snel in beeld. Oosterhuis: ‘Adelborsten bij de marine maken een intensieve introductieperiode mee, waarin wordt gekeken of er een echte militair in ze zit. In die periode benadruk ik wat ik voor hen kan betekenen. Als geestelijk verzorgers bieden we ze een vrijplaats, een mogelijkheid om even uit de hiërarchie te stappen en in volledig vertrouwen hun verhaal te doen.’

Smit: ‘Er ontstaat in het contact met mensen iets waarbij de vooroordelen wegvallen. Je bent er onvoorwaardelijk voor de ander, waar hij ook in gelooft, wat zijn overtuiging ook is. Dat is onze taak. Ik zei altijd: ik ben er alleen maar om te horen hoe het met jullie gaat. Dat betekent wel dat je jezelf binnenstebuiten moet kunnen keren, echt goed luisteren en jezelf kwetsbaar opstellen. Als je tijdens een missie 24/7 met elkaar op pad bent, dan blijkt die functie van wezenlijk belang.’

Vooroordelen

Oosterhuis: ‘Dat we als geestelijk verzorgers ook predikant zijn heeft voor- en nadelen. Veel jongens en meiden maken in het leger voor het eerst kennis met een dominee en dan spelen er soms vooroordelen mee. Zo was er een jonge matroos wiens vriendin onverwacht zwanger was geraakt, wat niet hun bedoeling was. We staken de Atlantische Oceaan over en we waren nog niet aan de overkant of het verhaal ging dat hij in de moeilijkheden zat. Waarom kwam hij niet bij mij? Hij vertelde me later dat hij dacht dat ik wel tegen abortus zou zijn en daar zat hij niet op te wachten. Ik moest hem uitleggen: jij maakt keuzes. Ik help jou om je gedachten te ordenen, om alle kanten van de medaille te bekijken, zodat jij in overeenstemming met jouw eigen overtuiging een weloverwogen beslissing kunt nemen. In andere gevallen helpt het ook dat je predikant bent, bijvoorbeeld als militairen uit een christelijk gezin komen. Dan weten ze dat jij hun taal spreekt.’

Echie

Smit: ‘Ik kan wel zeggen dat de wereld van de militair veranderd is. Wat wel gebleven is: bij defensie is er sprake van leiderschap. Wat ik heb zien veranderen is de motivatie. In de laatste jaren van de dienstplicht kwam men op voor zijn nummer, velen deden het omdat ze er niet onderuit konden. Met het vrijwillige leger van nu is het opleidingsniveau voor bepaalde rangen wat lager, maar de motivatie is er niet minder om. Men wil er ook op bevraagd worden. Natuurlijk speelt een nieuwe bank in de woonkamer een rol, maar als ze eenmaal op pad zijn blijkt het ze ook te gaan om het brengen van vrijheid, recht en gerechtigheid. Als er geknokt wordt, zijn ze bereid ver te gaan, voor hun maatje in de eerste plaats. Het is niet meer een leger in vredestijd, op missie is het voor het echie.’

‘Hij dacht dat ik wel
tegen abortus zou zijn’

Oosterhuis: ‘In de tijd van de Koude Oorlog was het idee: als het mis gaat, dan is alles verloren. Nu zijn er veel situaties waarin je met militair optreden een verschil kunt maken. Dat doet heel veel met mensen, omdat ze erbij bepaald worden: is het goed wat wij doen? Men wil gewoon heel graag goeddoen. Mijn collega is net op missie geweest naar de Bahama’s om noodhulp te geven na een tropische storm. Dat hele schip stond te popelen om iets moois te doen voor de mensen. Daar komt 90 procent niet aan toe, omdat ze iets anders te doen hebben. De teleurstelling dat ze niet eens aan de wal geweest zijn, is dan groot. Veel militairen die in Afghanistan zijn geweest wilden zo graag een fundament leggen voor een nieuwe kans voor dat land, voor een rechtstaat. Dat is op niets uitgelopen en veel militairen lopen nog met grote trauma’s rond.’

Smit: ‘Waarom zijn er zoveel veteranen actief in hulpprojecten in Bosnië? Niet vanwege een schuldgevoel, maar omdat ze de nood hebben gezien en er iets aan hadden willen doen. Dat willen ze nog steeds. Dat zijn echt niet allemaal heilige boontjes. Als militair moet je tegenwoordig niet alleen goed kunnen schieten, je moet ook met de plaatselijke bevolking om kunnen gaan, hun veiligheid bieden en hun vertrouwen winnen. Ze raken verknocht aan de lokale bevolking en willen iets voor hen doen.’

Morele verwonding

Oosterhuis: ‘Als je slachtoffers in de ogen hebt gekeken, dan doet dat heel veel met je. Dat kun je morele verwonding noemen. Veel militairen die geconfronteerd zijn met diep menselijk leed, dragen zelf de littekens in hun lijf. Dan hebben we het nog niet over de situatie waarin ze hebben moeten schieten. Dan is de indruk nog vele malen groter.’

Smit: ‘We sturen mensen op pad met wapentuig waarvan je weet: dat heeft zo’n verwoestende kracht. Als je het gebruikt zullen er slachtoffers vallen, ook burgerslachtoffers. Denk je nu echt dat je dat spul kunt gebruiken zonder dat dat gebeurt? Nee, dat gaat niet. Het gebeurt vaker dan de Nederlandse samenleving en de militairen lief is.’

Oosterhuis: ‘De F16-missies in Jordanië, waarbij ISIS bestreden wordt, maken verhoudingsgewijs veel slachtoffers, zoals we hebben gezien in de kwestie rond Hawija. We kunnen tegen onszelf zeggen: we bestrijden alleen ISIS, maar die verstopt zich onder de burgerbevolking. Dat zijn onmogelijke situaties.’

Thijs Oosterhuis: ‘Opstanding is niet alleen overwinning van de dood, maar Jezus komt ook terug met wonden.’ (beeld Jaco Klamer)

Smit: ‘De vraag van dit gesprek is of het evangelie de remedie tegen het kwaad is. Kunnen we zomaar zeggen: Jesus is the answer? Het klinkt me wat te triomfalistisch, te gemakkelijk. Het ligt verrot gecompliceerd. Ja, er is de macht van het kwaad, dat heb ik in Bosnië ervaren. Ik was op de plek waar eerder huizen met hun bewoners in brand waren gestoken en de moskee was opgeblazen. Het was hoogzomer, bloedheet, maar er stond kippenvel op mijn armen. Op zulke momenten voel ik de macht van het kwaad heel fysiek. Maar ik ga niet zeggen dat Jezus de remedie is, daarvoor ligt het veel te gecompliceerd.’

Oosterhuis: ‘Toch ben ik blij dat ik als geestelijk verzorger ook theoloog ben en de mogelijkheid heb om te zoeken naar hermeneutische kaders, naar een onderbouwing van waar ik mee bezig ben. Ik heb veel gehad aan het boek Resurrecting wounds van de Amerikaanse theologe Shelly Rambo. Zij laat zien dat Jezus aan de macht van het kwaad is uitgeleverd. Opstanding is niet alleen overwinning van de dood, maar Jezus komt ook terug met wonden. Het eerste wat hij aan zijn discipelen laat zien, zijn de gaten in zijn handen en in zijn zijde. Het is opstaan in de dood. Je moet verder met die wonden die door het kwaad zijn aangericht.’

Hoop

Smit: ‘Dat laat zien dat Jezus niet “de oplossing” is, maar wel de drager van de hoop. Het evangelie van de opstanding is voor mij heel wezenlijk. Je kunt niet zeggen: leg alles maar bij Jezus neer, dan komt het wel goed. Nee, we zullen in Jezus de kracht moeten vinden om in deze werkelijkheid, waarin het kwaad een realiteit is, op te staan en het kwaad te weerstaan door de weg van Jezus te gaan. De opstanding maakt duidelijk dat wat bij ons het allerlaatste is, voor God niet het einde is. In die zin is Jezus heel belangrijk voor me, maar het is wel een kwestie van een paar stappen vooruit en dan weer achteruit, van worsteling en aanvechting. Smeer dit niet te snel dicht met dat Jezus het antwoord is. Wij hebben toch het medicijn? Nee, we hebben niks, we hebben alleen maar Jezus en de weg die Hij wijst.’

‘Je moet verder met de wonden die
door het kwaad zijn aangericht’

Smit: ‘Ik weet nog goed dat ik voor het eerst op uitzending was in Bosnië. Het was er nog oorlog, er was een stil alarm dat er die nacht geschoten zou kunnen worden. Wij zaten tussen de strijdende partijen in, nauwelijks bewapend. In een bunker wachtten we op wat komen ging. Er zitten geen ramen in een bunker, het was aardedonker. Maar toen het buiten licht begon te worden, kon ik tussen de zandzakken door naar buiten kijken en een stukje hemel zien. Toen dacht ik: vanwaar zal mijn hulp komen? Als ik naar buiten kan kijken, kan er ook iets naar binnen komen. Hoe veilig zit ik hier eigenlijk? Dan is Psalm 121 even heel ver weg. Maar wat zie ik dan wel? Dergelijke ervaringen hebben gemaakt dat ik veel van de dingen waarmee ik ben opgevoed kwijtgeraakt ben. Maar ik kreeg ze ook weer terug, gepolijst, waardevoller en betekenisvoller. In die zin is mijn geloof verdiept.’

Levensverhalen

Oosterhuis: ‘Dat ik me in die seculiere wereld van defensie beweeg, heeft veel met mijn geloof gedaan, hoewel die ontwikkeling er daarvoor ook al was. We zijn als gezin uitgezonden geweest naar Indonesië. Daar werden we in een andere cultuur ondergedompeld. Vooral door de andere waarheidsbeleving ben ik de heilige Schrift meer gaan zien als een boek van verhalen. In de opleiding werd er vaak de nadruk op gelegd dat alles echt gebeurd is en dat je dat vooral moest vasthouden. In Indonesië ben ik gaan zien dat Bijbelverhalen waarheid vertolken, maar waarheid betekent in dit geval iets anders dan feitelijke gebeurtenissen. Vanaf die tijd ben ik meer de waarheid in die verhalen gaan zoeken. In de krijgsmacht hoor ik de levensverhalen van heel verschillende mensen, die wil ik terugbrengen bij de Schrift. Dan blijken die oude verhalen betekenis te geven aan levens van mensen.’

Smit: ‘Geloof wordt soms verengd tot blote feiten, een pakketje waarheden, maar we moeten niet uit het oog verliezen dat die blote feiten een verhaal vertellen. Welk verhaal vertellen ze? Dat blijft een zoektocht. Als je de levensverhalen die je in ons werk hoort, laat aanschuren tegen alles wat je geleerd hebt, dan gaan er dingen verloren, dan schuiven er prioriteiten, maar uiteindelijk ontstaan er pareltjes.’