Bijbel en kunst: een vruchtbare combinatie

In het Rijksmuseum is een speciale route bedacht waarlangs je een aantal kunstwerken ziet die regelrecht op de Bijbel teruggaan. Waarom organiseert het Nederlands Bijbelgenootschap (NBG) zo’n Bijbelroute? En hoe kan kunst een brug slaan tussen mensen van nu en de Bijbel?

‘De zondeval’ van Cornelis van Haarlem (1592; Rijksmuseum).

Bijbel, kunst en cultuur is tegenwoordig geen gemakkelijke combinatie. De meeste Nederlandse kunstenaars, schrijvers en filmregisseurs hebben niet veel op met de Bijbel. Ook in ons eigen land woedde ruim 450 jaar geleden een beeldenstorm. Je zou bijna tot de conclusie komen dat een geloofsboek als de Bijbel niet samengaat met kunst en cultuur. Toch was de Bijbel eeuwenlang voor veel schilders, schrijvers en componisten wel degelijk een grote inspiratiebron.

Stomme beelden

De Bijbel zelf staat positief tegenover kunst. Mozes bijvoorbeeld stelde op Gods bevel twee kunstenaars aan om de tabernakel en de priesterkleding te maken (Exodus 35): Bezaleël en Aholiab. En de muziek in de tempel stond op een hoog peil. De tempelzangers, de Korachieten, dichtten tientallen psalmen.

Wel gold dat God zelf niet afgebeeld mocht worden: ‘Maak geen godenbeelden’ en ‘Kniel voor zulke beelden niet neer’ (Exodus 20:4-5). Toen in 1566 de spanningen tussen katholieken en protestanten in ons land hoog opliepen, werden in veel kerken heiligenbeelden kapotgeslagen. De daders beriepen zich op Exodus 20 en vonden steun in de Heidelbergse Catechismus, die het verbod uit Exodus breder trok: afbeeldingen in de kerk mochten niet gebruikt worden, want God wil zijn gelovigen niet onderwijzen ‘door stomme beelden, maar door de levende verkondiging van zijn Woord’. Eeuwenlang stonden protestantse kerken dan ook bekend om hun witgekalkte muren.

Pas bij kerkrestauraties werden oude schilderingen weer aan het licht gebracht en tegenwoordig is er ruimte voor kunst in de kerk. Zo schildert Egbert Modderman voor de Martinikerk in Groningen over de zeven werken van barmhartigheid. Zes van die zeven werken komen uit Matteüs 25.

Kunst in de kerk: er is dus niets op tegen. Gelukkig, want kunst prikkelt de zintuigen, kunst maakt voelbaar dat geloof over meer gaat dan ons verstand, én het stimuleert de verbeelding.

Verhalenboek

Kunst is in de Bijbel dus positief aanwezig – en er is reden daar iets mee te doen. Uit onderzoek van het NBG bleek dat het aantal Bijbellezende Nederlanders in de afgelopen twintig jaar met de helft is afgenomen. Steeds minder mensen kennen de Bijbelverhalen. Dus kunnen ze de christelijke kunst- en cultuurschatten uit de afgelopen eeuwen vaak niet plaatsen. De Bijbel als geloofsboek bij de mensen brengen lukt niet zo vaak. Maar de Bijbel is behalve een geloofsboek ook een verhalenboek, wereldliteratuur en funderend voor onze beschaving. Daarom zijn er talloze meesterwerken over gemaakt, door de eeuwen heen. Dat biedt juist nu nieuwe kansen voor de Bijbel.

Bijbelroute

Sinds Cornelis van Haarlem en Rembrandt zijn vele Nederlandse kunstenaars gefascineerd door de Bijbel. ‘Erfgoed en cultuur laten zien waar we vandaan komen, houden ons een spiegel voor in het heden, en zijn zo van grote betekenis voor de toekomst van ons land’, zei koning Willem-Alexander vorig jaar in de Troonrede. 2018 was immers het Jaar van het Cultureel Erfgoed. Daarom opende het NBG in november een Bijbelroute door het Rijksmuseum, met als titel ‘Het Woord verbeeld’.

Dit schilderij zet ons stil bij de vraag:
hoe zijn wij te verleiden?

Elf van de twaalf geselecteerde kunstwerken zijn permanent tentoongesteld, dus ook nu. Alleen het twaalfde, ‘Het laatste avondmaal’ van Marlene Dumas, is helaas na een half jaar weer in depot gegaan. De andere elf zijn aan de hand van een bij het NBG te bestellen gidsje nog steeds te bewonderen (zie www.bijbelgenootschap.nl/bijbelroute). Laten we er drie van noemen. Want via deze meesterwerken houdt de Bijbel ook moderne mensen – gelovig of niet – een spiegel voor.

Verleiding

Links op de achtergrond van ‘De zondeval’ van Cornelis Cornelisz. van Haarlem is te zien hoe God (een wolk met gezicht en handen) Adam en Eva waarschuwt. Verleid door de slang eten ze toch van de verboden vrucht. Dit schilderij zet ons stil bij de vraag: hoe zijn wij te verleiden? Sinds de zondeval zijn we erfelijk belast met een neiging tot slecht gedrag (‘erfzonde’). Drie populaire verleidingen zijn geld, seks, en macht. Voor welk van die verleidingen ben ik vatbaar, kun je je afvragen.

Levensvragen`

Dan Rembrandts zelfportret als Paulus. Waarom beeldde Rembrandt zich zo af? Niemand weet het, dus mogen we het zelf invullen. Paulus is populair onder eigentijdse filosofen. Gert-Jan van der Heiden liet dat zien in zijn recente boek Het uitschot en de geest. Paulus onder filosofen. Vreemd is dat niet, want Paulus’ brieven confronteren ons met levensvragen over onder meer geloof, hoop, liefde en vrijheid: Wat mag ik hopen (Romeinen 8)? Hoe echt is mijn liefde (1 Korintiërs 13)? Hoe staat het met mijn vrijheid (1 Korintiërs 6:12)? Waarom maak ik foute keuzes, hoewel ik dat niet wil (Romeinen 7)? Hoe kijkt God naar mij (Romeinen 5)?

Nieuw leven

Het derde kunstwerk is ‘Het laatste avondmaal’ van Marlene Dumas, de bekendste Nederlandse kunstenares uit onze tijd. Ze schilderde dit ‘niet omdat ik het zo graag wou of het kon, maar omdat ik dacht dat ik het zou moeten kunnen’. Dumas schilderde een eenzame Jezusfiguur. Boven zijn hoofd tekent nieuw leven zich af, een ‘wolk’ van foetussen, zegt het Rijksmuseum erbij. Het is een confronterend schilderij. Je vindt het mooi of niet. Het kan ook vragen oproepen, zeker als je ernaar kijkt met niet-gelovige familieleden, vrienden of buren. Die kunnen vragen: Waarom stelde Jezus dat avondmaal in? En wat betekent het dat Hij stierf voor anderen? Zoiets kan toch eigenlijk niet?

Geheimenissen

Kunst kan ons raken. Ook als we bijvoorbeeld in dit Rembrandtjaar 2019 naar een museum of galerie gaan. Kunst kan prikkelen – tot tegenspraak of bijval – en de verbeelding stimuleren. En bij kunstwerken die op de Bijbel gebaseerd zijn, komt daar nog een dimensie bij. Die kunnen ons direct, zintuiglijk, bepalen bij wat wij en onze medemensen geloven en hopen, bij hemelse geheimenissen die schuilgaan in het aardse. Of kunst een brug kan slaan tussen mensen van nu en de Bijbel? Nou en of. Het kan, het boeit en het loont.

Een eerdere versie van dit artikel verscheen op www.debijbel.nl en in het Ouderlingenblad.