‘Als God jou uitnodigt, dan ga je toch?’

Ruud de Boer, predikant te Harderwijk (GKv), is bezig met een boek over de uitverkiezing, met als werktitel: Die ons eerst heeft liefgehad. Uitverkiezing in ander perspectief. Voor hem is uitverkiezing dat hij Jezus mag kennen. Tegelijk ziet hij dat veel mensen ermee worstelen. ‘Ik ben bewust teruggegaan naar de Bijbel. Dat heeft mij enorm geholpen.’

(beeld KatarzynaBialasiewicz/iStock)

Uitverkiezing. Dordtse Leerregels. De vrije wil. Drie begrippen waarover je niet veel meer hoort, ook al vindt in deze tijd de herdenking plaats van 400 jaar Synode van Dordrecht. Hoe komt dat, en wat kunnen we vandaag nog met die begrippen?

Je werkte recent aan preken en aan een boek over de uitverkiezing. Waarom juist dat thema?
‘Omdat het mij al langer bezighoudt. Dat heeft te maken met mijn eigen geschiedenis en met het gevoel dat ik heb: ik mag Jezus kennen, dat geeft geborgenheid en rust. Ik voel mij bevoorrecht dat ik in een christelijk gezin ben opgegroeid. Dat is voor mij uitverkiezing: ik mag Jezus kennen!’

Tegelijk blijft staan: een echt populair of actueel thema is het niet, toch?
‘Dat is zo. Tegelijk zie ik dat mensen ermee worstelen. Ik merk dit in gesprekken met catechisanten; een thema als uitverkiezing krijg je bijna niet uitgelegd. Het komt ook ter sprake bij ouders van wie een kind niet meer gelooft: waarom gaat het ene kind met dezelfde opvoeding geloven en het andere niet? Daarom ben ik erover gaan preken, zo’n tien preken verspreid over een jaar. Ik ben bewust teruggegaan naar de Bijbel. Dat heeft mij enorm geholpen.’

Hoe komt het dat dit thema in gereformeerde kerken niet echt ‘scoort’?
‘Ik denk dat dit te maken heeft met de mondige mens van nu. De gedachte dat er over jou beslist wordt, staat haaks op het levensgevoel van nu. Daar komt nog bij dat in de evangelische wereld juist de andere kant benadrukt wordt, namelijk dat jij er zelf verantwoordelijk voor bent om de deur open te zetten voor God. Ook al maakt dit op zich het thema niet populair, het prikkelt wel.’

Heb ik het goed als ik zeg dat het woord ‘uitverkiezing’ niet of maar sporadisch in de Bijbel voorkomt?
‘Het ligt eraan welke vertaling je gebruikt. In 2 Petrus 1:10 staat in de NBV wel: “uw roeping en uitverkiezing”. Maar inderdaad lees je vaker “uitgekozen” of “uitverkoren”. Tegelijk maakt de Bijbel heel duidelijk dat God mensen uitkiest.

Het is belangrijk om hierbij meteen onderscheid te maken. Allereerst: God kiest mensen voor een speciale taak, bijvoorbeeld om priester te worden of koning, zoals David. In de tweede plaats kiest God een volk, Israël, waarmee Hij aan andere volken voorbijgaat. God is trouw aan Israël, ook al maakt het volk die keus lang niet altijd waar. Dat is de hoofdlijn in het Oude Testament: uit liefde kiest God één volk als echt zijn volk. Wij verbinden uitverkiezing aan eeuwig behoud, maar die betekenis heeft het in het Oude Testament niet.’

‘Dat is voor mij uitverkiezing:
ik mag Jezus kennen’

Hoe gaat dit verder in het Nieuwe Testament?
‘Dat werd in de hoofdlijn van het Oude Testament ook al zichtbaar: God heeft het verlangen en het doel om ook andere volken erbij te betrekken. Het begint met de komst van Jezus Christus, de uitverkoren man naar Gods hart. Door Jezus en de Geest die Hij belooft en geeft, gaat de deur naar alle volken wijd open.

Omdat Paulus dit weet, schrijft hij in de brief aan Efeze: “Maar nu bent u, die eens ver weg was, in Christus Jezus dichtbij gekomen, door zijn bloed” (Efeziërs 2:13). Ook schrijft hij: “In Christus immers heeft God, voordat de wereld gegrondvest werd, ons vol liefde uitgekozen om voor Hem heilig en zuiver te zijn” (Efeziërs 1:4). Vervolgens schrijft Paulus de bekende woorden: “Door zijn genade bent u nu immers gered, dankzij uw geloof. Maar dat dankt u niet aan uzelf; het is een geschenk van God” (Efeziërs 2:8). Paulus worstelt daar, net als in Romeinen 9-11, met de vraag: waar blijft Israël nu? Het gaat daar niet primair over de uitverkiezing.’

Ruud de Boer: ‘Als je kijkt naar de beeldspraak van de Bijbel rond het begrip uitnodiging, dan is het ook aan jou om te gaan.’ (beeld Hans van Sloten)

Toch zit je daarmee wel bij dit pijnpunt: God kiest en sluit ook mensen uit. Kortgeleden zei iemand die niet meer gelooft tegen mij: dat is wat ik mij herinner van de uitverkiezing.
‘Als ik het evangelie lees, sluit God niet uit. Hij reikt met zijn liefde naar alle uiteinden van de aarde. Opvallend is dat ook dit laatste aan bod komt in de Dordtse Leerregels, echt een mooi element: de oproep om het evangelie overal te laten horen. Neem het verhaal van Petrus die de heidense officier Cornelius spreekt. Dan merkt Petrus op dat God geen onderscheid maakt en hij vervolgt: “Van Hem (Christus) getuigen alle profeten dat iedereen die in Hem gelooft door zijn naam vergeving van zonden krijgt” (Handelingen 10:43). De uitnodiging van God in Christus geldt dus wereldwijd: iedereen is welkom. En voor mensen die al christen zijn, geldt het appèl: nodig anderen maar uit!’

En dan zegt iemand die het geloof vaarwel gezegd heeft: logisch dat dit gebeurt, ik was dus niet uitverkoren.
‘Dat raakt aan de vraag: hoe komt het dat de een gelooft en de ander niet? Daar is geen simpel antwoord op. Kijk bijvoorbeeld naar de gelijkenis van de zaaier. Het zaad wordt breed uitgestrooid, maar het valt niet altijd in goede aarde. Bovendien zijn er “distels en dorens” die mensen verleiden om de uitnodiging te laten zitten. Het past daarbij niet om je te verschuilen achter een besluit van God dat je niet kent. Je weet dat God je uitnodigt.’

Laten we even kijken naar teksten die gebruikt worden als het gaat om ‘niet gekozen, het ligt nu eenmaal vast’. Bijvoorbeeld deze tekst: ‘velen zijn geroepen, maar slechts weinigen uitverkoren’ (Matteüs 22:14).
‘Dat vers zegt wat er gebeurde: velen die geroepen werden, lieten de uitnodiging voor wat die was. Maar de koning wilde dat de bruiloftszaal vol werd en stuurde zijn knechten er weer op uit om “iedereen uit te nodigen”. Het idee “het ligt nu eenmaal vast” klopt niet. Dat viel mij op toen ik in de Bijbel dook: het is juist dynamisch, niet statisch. Het helpt je wel als je onzeker bent dat je redding vastligt in Christus. God is trouw.’

‘Je weegt af: past dit in mijn agenda,
ken ik die persoon goed genoeg?’

Nog een tekst: ‘Jakob heb ik liefgehad, Esau heb ik gehaat.’ Hoe zit dat?
‘Vooral deze tekst krijgt in dit verband nogal eens aandacht, omdat het een tekst uit het Oude Testament is (Maleachi 1:2b,3a), die in het Nieuwe Testament wordt aangehaald (in Romeinen 9:13b). Uit het geheel van Maleachi wordt duidelijk dat het hier gaat om de volken, om Israël en Edom, dat Israël regelmatig de voet dwars zette; het gaat hier niet om de twee personen, en zeker niet over gevoelens bij God voor een kind dat nog niet geboren was: Esau. Bij de aankondiging van de geboorte van Jakob en Esau zegt God alleen dat “de oudste de jongste zal dienen” (Genesis 25:23c).’

Nu spreek je bij de uitverkiezing over God die uitnodigt. Toch lijkt het mij niet gemakkelijk om erover te preken of er iets mee te doen in missionaire contacten.
‘Juist wel, denk ik, door een eigentijdse preek over een feest waar jij een uitnodiging voor krijgt, bijvoorbeeld via de app. Dan weeg je af: past dit in mijn agenda, ken ik die persoon goed genoeg? Als je geen zin in het feestje hebt, verzin je een smoes. Stel je vervolgens voor dat God jou met open armen uitnodigt, dan ga je toch? Het is een fantastisch feest! Het is inderdaad niet gemakkelijk om in onze tijd deze boodschap van (uit)verkiezing te laten horen. Je moet het in missionaire contacten niet gebruiken. Laat het daar gaan over Gods oneindige liefde die naar iedereen uitgaat.’

Ten slotte het thema van de vrije wil, waar Dordt zich ook mee bezighield. Is alles genade, komt alles van God, of is het de mens die beslist?
‘Alles komt van God en begint bij God; dat ik geloof is genade. Tegelijk: als je kijkt naar de beeldspraak van de Bijbel rond het begrip uitnodiging, dan is het ook aan jou om te gaan. De Bijbel doet echt een appèl op mensen (bijvoorbeeld in 2 Petrus 1:5-7: “span u daarom in”) om daadwerkelijk actief op de uitnodiging in te gaan. Je uitverkiezing “waarmaken” is ook leven als leerling van Jezus. In die zin moet je beide niet tegen elkaar uitspelen.’