Aanvaard elkaar

Verschillen van opvatting kunnen in de kerk makkelijk leiden tot conflicten, als we onze eigen mening – ‘die immers is gebaseerd op de Bijbel’ – zien als de waarheid en niet bereid zijn naar de mening van de ander te luisteren. Hoe kunnen we in de gemeente vruchtbaar met meningsverschillen omgaan?

De ontmoeting met anderen, met hun eigen bevindingen en ontdekkingen, is een uitdaging die je verrijkt. (beeld Kubkoo/iStock)

Waarheidsliefde en verdraagzaamheid zijn twee principes die voor ons besef moeilijk te combineren zijn. Toch loont het de moeite na te gaan of ze altijd op gespannen voet met elkaar moeten staan.

Laten we om te beginnen het woord ‘waarheid’ onder de loep nemen. Je kunt hier allerlei geleerde betogen over houden, maar ik concentreer me op een fundamenteel aspect ervan. Waarheid is: waarachtigheid of betrouwbaarheid. Of het nu gaat om gebeurtenissen, daden of woorden, altijd is daarmee gegeven dat je erop aan kunt, dat je er houvast aan hebt. Dat geldt voor de doorgegeven informatie, maar in wijdere zin voor de kwaliteit van alle relaties waarin wij leven.

Deze stelregel is ook van toepassing op het terrein van geloof en godsdienst. Ook daar gaat het om feiten, maar steeds ook om de betekenis ervan, ofwel: de draagkracht. Kan het ons dragen in de vele situaties die zich in het leven kunnen voordoen?

Dat laatste is van belang, omdat geloof respectievelijk geloven in orthodoxe kring vaak belicht werd vanuit het weten. De Bijbel – inclusief de traditie van de kerkelijke leer en prediking – werd besproken vanuit het perspectief van informatie. Wel informatie over de heilsweg, maar toch met het accent op kennisverwerving. Intussen wordt ons meer en meer duidelijk dat dit een eenzijdige visie op en omgang met de Bijbel in de hand werkt. De Bijbel biedt ons waarheid, maar hij geeft in wat hij over God boodschapt geen verzameling ‘gegevens’ over God, laat staan scherpgeslepen definities die tot een gesloten systeem kunnen worden verwerkt.

Het draait steeds om de relatie

De Bijbel biedt waarheid, niet als een verzameling waarheden, maar omdat hij in zijn veelzijdige inhoud betrouwbaar is, als gids om een relatie met God op te bouwen, in stand te houden en te versterken. In die zin is hij het Woord van God, die de waarachtige en betrouwbare is. De Bijbel geeft houvast, wij kunnen erop aan. Dan gaat het niet allereerst om het innemen van standpunten, want dat brengt ons geen stap verder, maar om het onder leiding van de Geest op weg leren gaan in het spoor van Christus.

Liefde

Het draait steeds om de relatie. Dat komt trouwens heel mooi tot uitdrukking in de term waarheidsliefde. Liefde onderstelt altijd een relatie tussen degene die liefheeft en datgene waarop die liefde zich richt en dat is ten diepste steeds iets persoonlijks; meestal is het ook een liefde van twee kanten. De Bijbel spreekt telkens over God die (ge)trouw is, juist ook in zijn liefde. En Jezus Christus zei van zichzelf: ‘Ik ben de weg, de waarheid en het leven.’ Waarheidsliefde in Bijbelse zin zal altijd gestempeld zijn door de liefde tot Jezus en zijn goddelijke Vader.

Proces

Ik schreef hiervoor al dat de Bijbel geen gesloten systeem biedt. De Bijbelse waarheid is wijder, hoger en dieper dan wij met ons verstand kunnen omvatten. Zoals wij ook een hoge berg nooit met één blik in zijn totaliteit kunnen overzien. Wij kunnen wel bepaalde kanten waarnemen, maar nooit alles tegelijk.

Wij zijn en blijven mensen en ons mens-zijn is steeds een gewichtige factor. Wij zijn verschillend in aanleg, karakter, levensloop en komen in een bonte veelheid van situaties terecht. Dat beïnvloedt ook de manier waarop de Bijbelse waarheid ons treft en hoe wij in het geloof daarmee omgaan. Het ontdekken en vinden van die waarheid in concrete situaties is mogelijk door openheid van onze kant en door de verlichting van de Geest.

Vaak was leertucht een wapen in de strijd om de macht

Tegelijk is dat vinden, dat ‘bevindelijk’ ontdekken, een proces. Dat vinden zal nooit tot stilstand komen door het bereiken van een eindpunt, zoals ook het leven in een relatie van liefde geen eindpunt kent. Vinden lokt uit, stimuleert tot verder zoeken. Jezus zegt veelbetekenend: ‘Zoek liever eerst het koninkrijk van God en zijn gerechtigheid, dan zullen al die andere dingen je erbij gegeven worden.’

Aanvaarden

Belangrijk is daarbij dat je samen met anderen optrekt. De ontmoeting met anderen, met hun eigen bevindingen en ontdekkingen, is een uitdaging die je verrijkt. ‘Aanvaard elkaar daarom ter ere van God, zoals Christus u heeft aanvaard’, schreef Paulus al. Omdat Hij ons genadig heeft aanvaard, behoren wij als zijn leerlingen dat eveneens te doen.

We zijn in de kerk niet geroepen ieder standpunt te aanvaarden, maar wel elkaar als broeders en zusters in de kerk, het gezin van God. Als we elkaar accepteren als personen kunnen we ook vruchtbaar over verschillen spreken. Dan kan het gebeuren dat je dichter bij je eigen kern komt en elkaar op een dieper dan verstandelijk niveau gaat verstaan en elkaar op wezenlijke punten ook kunt vinden. Zo kan juist waarheidsliefde de verdraagzaamheid bevorderen.

Kostbaar

Verdraagzaamheid en tolerantie zijn niet goedkoop. Ze kosten wat, want ze zijn kostbaar. Zijn er grenzen? Ik sta op grond van eigen ervaringen erg kritisch tegenover de leertucht zoals we die uit de traditie kennen. Vaak was ze een wapen in de strijd om de macht. Mensen veranderen er niet door en houden hoogstens hun mond.

Hier ligt naar mijn overtuiging een taak van goede theologie, die een serieuze discussie aandurft, zonder dat het mes op tafel ligt. Bij alle kritiek op het theologische bedrijf mag niet worden vergeten dat er ook in de theologie sprake is van een zelfreinigingsproces. Meermalen zien we dat bepaalde wegen en standpunten worden verlaten, omdat ze onvruchtbaar bleken te zijn. Dat is mede het werk van de Geest, die – om met Luther te spreken – geen scepticus is, maar wel een criticus van anderen en van onszelf.

Dit artikel is geschreven naar aanleiding van Gaandeweg verder van Marius Noorloos, waarin bovenstaande thema’s terugkomen in de analyse en evaluatie van de kerkelijke conflicten rond 1944 en 1967.