‘Liturgie ingewikkeld? Dat is precies de bedoeling’

Hans Schaeffer is sinds 1 januari 2019 hoogleraar praktische theologie aan de Theologische Universiteit Kampen. Liturgie is het vakgebied waar hij, naast praktische ecclesiologie (dat vroeger gemeenteopbouw heette), mee aan de slag gaat. Een logische combinatie volgens Schaeffer: gemeenteleden worden gevormd in de liturgie en mogen samen vormgeven aan de liturgie.

Kernpunten

• Liturgie gaat niet over wat we doen, maar over wie we zijn: Gods volk onderweg.
• In de liturgie verbindt God zich aan mensen.
• Waarom doen we wat we doen? Een belangrijke vraag om te (blijven) stellen.

‘De eerste associatie bij liturgie is vaak: de volgorde waarin we liederen zingen, waarin we samen een kerkdienst vullen. Je oefent en ontdekt die liturgie, vaak al van jongs af aan. En ook al zijn ervaringen steeds meer gaan verschillen, liturgie gaat toch vooral over wat we samen doen.

Maar liturgie is meer. In de liturgie zijn we als volk van God bij elkaar en de wortels van dat volk reiken heel diep. Wanneer je oude liturgieën, gebeden of ervaringsverhalen van de eerste christenen leest, dan proef je de diepe eerbied voor God. Vanuit die eerbied ontstaat de liturgie. Ik noem dat godsbewustzijn. Je bent opgenomen in zijn plan en je bent je bewust van zijn aanwezigheid.

Hans Schaeffer: ‘In de liturgie komt de spanning tussen God en mensen aan het licht. Tegelijkertijd is de liturgie ook de ruimte waarin die spanning tot rust gebracht wordt.’ (beeld Danny Stulen)

Het beste kun je liturgie omschrijven als een gebeuren. Liturgie raakt aan het leven van elke dag, aan onze werkelijkheid met snotterende kinderen, je moeder voor wie je mantelzorgt, maar ook aan God zelf. Hij is de eeuwige schepper van hemel en aarde die zich door Christus en de Geest aan mensen verbindt. Dat is spannend, een extra dimensie, een gebeuren. Dat zijn woorden die horen bij liturgie.’

Maar dat maakt liturgie wel ingewikkeld.
‘Dat is precies de bedoeling. In zijn omgang met mensen doorbreekt God alles wat wij vanzelfsprekend vinden. Hij laat zien dat het leven complexer is dan jij bedenken kunt. In de liturgie komt de spanning tussen goed en kwaad, tussen God en mensen, aan het licht. Tegelijkertijd is de liturgie ook de ruimte waarin die spanning tot rust gebracht wordt, waar je bij God komen mag. Veel mensen ervaren dat het leven complex, dubbel, eindig, soms somber en gebroken is. Je weet niet hoe het moet, waar het leven uitkomt, waar God is… Dat zijn vragen waarvoor ruimte is in de liturgie.’

Hoe dan?
‘Je kunt je afvragen hoe een doorsnee kerkganger op een zondagmorgen de liturgie ervaart en je kunt je afvragen hoe je de liturgie zou kunnen ervaren. Dat zijn twee verschillende vragen. Ik denk dat de meeste gemeenteleden heel goed aanvoelen dat het leven complex en niet maakbaar is en dat geloven ook niet altijd eenvoudig is. Ik ben ervan overtuigd dat veel voorgangers dat ook aanvoelen. Maar als NGK en GKv hebben we een verleden waarin liturgie en liturgische vernieuwingen met argwaan bekeken werden. We hadden een heldere structuur en heldere opvattingen. We zongen niet uit het Liedboek, we hadden geen combo. Deze traditie maakt het soms lastig om opnieuw te doordenken waar liturgie nu eigenlijk voor staat.’

Is dat nodig, opnieuw doordenken?
‘Ik denk dat het voor de theologie altijd nodig is om dit soort vragen te blijven stellen. Wat is liturgie? Waarom doen we wat we doen? Maar bezinning op de liturgie is niet iets van theologen alleen. Eigenlijk is elk gemeentelid ervaringsdeskundige en veel gemeenteleden reflecteren op wat er in de kerkdienst gebeurt. Het is belangrijk dat er in de liturgie ook ruimte voor deze reflectie is.

Dat geldt voor alles in het christelijke geloof. Je reflecteert op wie je bent, vraagt om Gods hulp, kent keuzemomenten en denkt na over je plek en je relatie met God en anderen. Calvijn noemt dat zelfkennis en godskennis die onverbrekelijk met elkaar samenhangen. Dat kan ingewikkeld klinken, maar heeft niet te maken met intelligentie, maar met levenservaring. In het avondmaal wordt dit extra duidelijk: als je je realiseert dat God zich gaf voor jou, voor deze wereld, dan ga je vanzelf kijken naar wie je bent, wat je doet. Je leert om je tot jezelf te verhouden.’

‘Liturgie raakt aan het leven van elke dag,
met snotterende kinderen en mantelzorg,
maar ook aan God zelf’

Maak je ‘ik’ in de liturgie daarmee niet te groot? Liturgie is toch iets van ‘samen’?
‘Dat klopt, de ik-persoon staat niet alleen. Juist in de liturgie gaat het om het grotere verband waarin we staan. Waar we uitgedaagd en gezien worden, waar we hopelijk ook nieuwe energie krijgen. In onze cultuur is ‘wij’ niet (meer) vanzelfsprekend. Dat moeten we meenemen als we reflecteren op de liturgie. Juist als je op een christelijke manier leert reflecteren – jezelf beproeven – ontdek je dat je naaste door Christus aan jou gegeven is. De doop plaatst je in een gemeenschap, wereldwijd en van alle tijden. Hoe gaan we dat samen beleven, passend bij deze tijd en aansluitend bij jongeren die op andere manieren zoeken naar ‘wij’?

Ik geloof dat liturgie ruimte schept voor deze zoektocht. Dat begint bij God zelf. Via God leer je anderen kennen. Ik vind het fascinerend om te zien hoe God door allerlei middelen mensen aan elkaar verbindt in de liturgie.’

Heb je het dan over de kerkdienst?
‘Er zijn talloze vormen. De kerkdienst is niet de enige plek voor liturgie. Je leest thuis uit de Bijbel, alleen, als gezin, je zingt christelijke (slaap)liedjes. Als ik veel nadruk leg op liturgie in de kerkdienst is dat niet omdat ik vind dat het de enige vorm is. Maar de kerkdienst is wel nodig.

Dat is deels gebaseerd op ervaring. Een collega vertelde over een pioniersplek die wel een activiteit op zondag wilde, maar geen kerkdienst, dat vonden ze niet passend, misschien ouderwets. Na een tijdje ontdekten ze dat het eigenlijk raar was dat ze bij elkaar kwamen en van alles deden, maar niet samen baden, God de eer gaven, een maaltijd vierden en de Bijbel opendeden. Op een gegeven moment ontwikkel je toch weer iets van liturgie, een soort kerkdienst. Je zoekt vormen om je gezamenlijkheid tot uiting te brengen. En kijk dan ook naar (stukjes van) de traditie. Er is zo veel te vinden in de wereldkerk, er zijn zo veel manieren waarop mensen uiting geven aan wat ze gezamenlijk hebben. Dat maakt een kerkdienst zo bijzonder: het is een collectieve praktijk, je doet het samen – zelfs met de kerk van alle tijden en plaatsen. En omdat je het samen doet, moet je ook recht doen aan de diversiteit van de gemeenschap.’

En dan wordt het lastig?
‘Dat kan, maar ik geloof dat het zoeken naar vormen en manieren in de schepping ligt. Mensen zoeken niet alleen naar individuele expressie, maar ook naar woorden, taal, muziek, waarin ze gezamenlijkheid beleven.’

Hans Schaeffer: ‘De kerkdienst is een collectieve praktijk, je doet het samen. En omdat je het samen doet, moet je ook recht doen aan de diversiteit van de gemeenschap.’ (Samuel Cooper/Lightstock)

Is muziek in de liturgie niet te dominant? Niet iedereen is muziekliefhebber of -kenner.
‘Het is belangrijk dat we onszelf trainen in het herkennen en gebruiken van muziek. We hebben nu allerlei soorten muziek tot onze beschikking, niet alleen psalmen. Kies er dan voor om verschillende mensen met verschillende muziekstijlen daarbij te betrekken. Het christelijke geloof schakelt mensen in. Dat is veel meer dan repertoire uitwisselen of kijken wie welk instrument goed bespeelt. Het gaat over iets groters, over ontwikkeling, uitdaging, mensen meenemen en samen God ontmoeten. Wanneer mensen zo bezig zijn in de liturgie dan kun je dat voelen.’

Meer mensen moeten dus een taak hebben in de liturgie?
‘Het is belangrijk om gaven en talenten te benutten en mensen in te schakelen. Natuurlijk kan niet elke gemeente meerdere muziekteams samenstellen. Het belangrijkste is dat je samen de vraag stelt: waarom doen wij wat we doen? Die vraag kun je in deze tijd goed stellen, omdat geloof en kerk(gang) niet meer vanzelfsprekend zijn.’

‘Ik geloof dat het zoeken naar vormen en manieren
in de schepping ligt’

En als mensen vertrekken vanwege de liturgie?
‘Daar zit vaak een diep verlangen onder. Ik denk naar een gemeenschap die helpt om het leven van elke dag en het kerk-zijn vol te houden. Vaak zijn het gezinnen, al dan niet met pubers, die opnieuw door geloofsvragen heen gaan. Als de lokale kerk weinig ruimte biedt voor dit soort vragen, zoeken mensen een andere gemeenschap. Ik begrijp het, kan me er ook wel iets bij voorstellen. Omdat je er zelf voor kiest, gaat er veel kracht van uit, je moet echt investeren, opnieuw contacten opbouwen.

Veel evangelische gemeenten zijn er heel goed in om mensen welkom te heten, erbij te betrekken. Laten we mild zijn in onze beoordeling van deze keuzes. Het gebeurt en laat ook zien hoe belangrijk het is om samen te investeren in de liturgie. Als hoogleraar praktische ecclesiologie (wat vroeger gemeenteopbouw werd genoemd) en liturgie vind ik het belangrijk om deze verbinding te benadrukken. Kerk-zijn gaat niet alleen over de projecten die we draaien, maar we zijn het volk van God en hebben te maken met alle grote levensvragen: hoe gaan we verder?’

Hoe gaan we dan verder als het om liturgie gaat?
‘Het koninkrijk van God is daar waar God de toon aangeeft, schreef professor Van Bruggen ooit. Als we verdergaan, is dat het belangrijkste: God centraal zetten. In een liturgie vragen we daarnaast ook om de hulp van de heilige Geest om ons denken en ons doen te verlichten. Het is een biddend proces, waarin we reflecteren op wat we doen en waarom.

In processen van liturgische verandering is openheid belangrijk. Wie heeft er macht? Doen we ons best om woorden te geven aan tradities of juist nieuwe vormen die we belangrijk en waardevol vinden? Niet om ons te verdedigen, maar om te laten zien dat ideeën en vormen de veelkleurige wijsheid van God tot klinken brengen. Daar moeten we met z’n allen wel voor openstaan: waar ontmoet ik Gods veelkleurige wijsheid? Dat vraagt om een klimaat van vertrouwen, vrede en duidelijkheid.’

Leestips/aanbevelingen

Gerrit Immink. Het heilige gebeurt. Praktijk, theologie en traditie van de protestantse kerkdienst, Zoetermeer (Boekencentrum), 2011.

Tish Warren, Liturgie van het alledaagse. Heilige gebruiken in het gewone leven, Franeker (Uitgeverij Van Wijnen), 2018.

Jaco Weij, Geknipt voor de liturgie, Amsterdam (Buijten en Schipperheijn), 2014.

Gemeenteprojecten van het Praktijkcentrum (zie www.praktijkcentrum.org):

• Vieren met vreugde: op zoek naar een doordachte liturgie die past bij de veelkleurigheid van de gemeente.
• Het jaar rond met Jezus: een gemeenteproject door het liturgisch jaar heen.

 

Veel informatie en toerusting is te vinden op www.steunpuntliturgie.gkv.nl.