In de stad heeft de kerk toekomst

Wereldwijd groeien de steden en krimpt het platteland. Hoe reageer je als kerken op deze verandering? Omgaan met verandering is niet altijd eenvoudig. Zeker niet als de christelijke minderheid zich bevindt in een grote zee met seculiere, islamitische en hindoestaanse stromingen.

Jezus geeft ons de opdracht te bouwen aan het koninkrijk van God. Hoe doe je dat als je kerk bent in een (middel)grote stad als Almelo, Breda, Emmen, ’s-Hertogenbosch of Venlo? Dit verhaal gaat over de kerken in de steden en niet die op het platteland; die vragen om andere oplossingen. Ik benoem drie trends waardoor we meer kunnen begrijpen van de toekomst van de kerk in de stad.

Trend 1: stevige groei

Een gemiddelde Europese stad van een half miljoen inwoners krijgt er jaarlijks vijfduizend inwoners bij. We hebben het economische tij mee, dat stimuleert en versnelt de groei. Maar ook als er over enige tijd weer een nieuwe recessie komt, zullen de steden ten opzichte van het platteland blijven groeien. Het Planbureau voor de Leefomgeving geeft drie redenen voor deze groei:

Spons: woningen worden gesplitst of mensen gaan met kennissen samenwonen in één woning. Hierdoor wordt de ruimte efficiënter gebruikt en blijft het redelijk betaalbaar om te wonen in de buurt van werk of studie.

Magneet: twintigers en dertigers willen graag in de stad wonen. Ze werken er aan hun persoonlijke ontwikkeling door te studeren of carrière te maken. Ook het rijke culturele leven en de grote diversiteit aan horeca zijn redenen om in de stad te willen wonen.

Roltrap: migranten stappen als ‘kansarme bewoner’ in op de onderste tree en kunnen door taalles, opleidingen, werk en wooncarrière na vijftien jaar bij de bovenste tree afstappen. Bovendien vinden veel migranten in de stad aansluiting bij een eigen culturele groep.

Trend 2: supersegregatie

In Nederland is een bijzondere ontwikkeling gaande. De drie grote steden (Amsterdam, Den Haag en Rotterdam) zijn zich cultureel aan het loskoppelen van de rest van Nederland. Niet alleen groeien ze harder, de diversiteit in deze steden wordt groter en de segregatie in de steden neemt toe. Uit recent onderzoek van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid blijkt dat in de drie grote steden bijna tweehonderd nationaliteiten wonen. Nu is ruim 50 procent van biculturele afkomst en dat zal in 2040 65 procent zijn. De ‘allochtone middenklasse’ vormt straks de ruggengraat van deze drie beeldbepalende steden.

De ‘allochtone middenklasse’ vormt straks
de ruggengraat van de grote steden

De blanke, christelijke (overwegend op de Biblebelt georiënteerde) middenklasse zal een minderheid vormen in deze steden. Wel kansrijk zijn de migranten- en de internationale kerken. Migrantenkerken vormen een potpourri aan kleine en middelgrote gemeenschappen. Een stad als Den Haag telt al snel honderdvijftig van deze gemeenschappen, sommige met vijftien leden, andere met honderdvijftig. Leiderschap en organisatie zijn kwetsbaar, doordat deze kerken veelal geen deel uitmaken van een groter verband.

De internationale kerken planten nieuwe filialen in de steden – alsof er een nieuwe Starbucksvestiging wordt geopend. Het leiderschap is vaak sterk en de kerken groeien (deels door recycling of the saints) vaak snel uit tot 250 á 500 leden.

Trend 3: samen alleen

De behoefte aan een huis met een tuin blijft voor veel Nederlanders onverminderd groot. Vooral de middelgrote steden groeien hierdoor snel, vaak met nieuwe jarendertigwoningen, een versteende vorm van het verlangen naar gezelligheid en geborgenheid uit de tijd dat de kerk nog dominant was. Achter deze façade hebben de bewoners weinig meer met de kerk. Dat blijkt ook wel: de meeste nieuwbouwwijken hebben alleen nog sobere vieringsplekken. Zichtbare kerken zijn een uitzondering, zoals Het Kruispunt in de Amersfoortse wijk Vathorst.

De traditionele kerken zullen hoe dan ook een rol houden

In de grote steden is nog een andere ontwikkeling gaande. Er worden grote binnenstedelijke projecten gerealiseerd; het gaat daarbij om bouwhoogten van 70 tot 215 meter. Wolkenkrabbers domineren de skyline van onze steden, niet meer de kerktorens. Voorbeelden zijn Haven-Stad in Amsterdam, waar 50.000 woningen worden gebouwd, en CID/Binckhorst in Den Haag, met 25.000 woningen. De doelgroepen voor deze woningen zijn studenten, starters op de woningmarkt, 55-plussers van wie de kinderen de deur uit zijn, sociale huurders en expats die werken bij internationale bedrijven en instellingen. Kortom: vooral één- en tweepersoonshuishoudens. Bijna 80 procent van alle nieuwbouwwoningen zijn appartementen, waarvan veel huurwoningen. Mensen zullen er enkele jaren wonen en dan weer verhuizen, de binding met de buurt blijft minimaal.

Zingeving

De Nederlandse kerken (van GKv, via PKN tot traditioneel-evangelisch) zijn enigszins voorbereid op deze trends. Met bijvoorbeeld Pioniersplekken, Urban Mission en NL-Zoekt-trajecten worden op kleine schaal succesvolle gemeenschappen gevormd. Deze groepen zijn echter kwetsbaar: de doorstroming van leden/deelnemers is groot en de financiële stabiliteit is zwak. Zou het nog anders kunnen?

De migranten- en internationale kerken kunnen de rol van de Nederlandse kerken voor een deel overnemen. Echter, de organisatie van deze kerken is zwak of de binding met de stad laag. De traditionele kerken zullen hoe dan ook een rol houden, al staat ook die onder druk. Veel christenen met kinderen verlaten de stad en kiezen voor een rustige plek tussen gelijkgestemden. Waarbij je je kunt afvragen of dat wel de opdracht is die Jezus ons geeft. Hij ging immers juist naar de moeilijke plekken.

De migrantenkerken hebben behoefte aan steun en concrete hulp, de internationale kerken hebben een netwerk nodig. De traditionele kerken kunnen vernieuwen door te leren van de migranten- en internationale kerken.

De toekomst van de stadskerken is hoopvol: er is altijd vraag naar zingeving. De uitdaging is om dit anders te organiseren en financieren dan nu gebeurt. De kloof in de steden wordt groter, de spanning tussen de uitersten neemt toe. Sterke, levensvatbare kerken kunnen daarop inspelen: het is de hoopvolle opdracht die Jezus ons geeft. De toekomstige stadskerken zullen een mix zijn van megakerken met krachtige en visueel mooi vormgeven kerkdiensten, via bruisende kerken van 250 leden, tot de intimiteit van kleine gemeenschappen aan huis, met de muntthee op tafel.