Liturgische teksten misvormen

Het draagvlak voor formuliergebruik in kerkdiensten neemt af. Deze tijd vraagt om variabele inzet van formulieren. Creatief hergebruik kan ook. In veel gemeenten wordt er al gevarieerd, in andere wordt vastgehouden aan het lezen van de formulieren. Maar wat je ook doet, de impact van de teksten is groot. Mijn conclusie na lezing van de liturgische teksten is, in het licht van Stefan Paas’ boek Vreemdelingen en priesters: ze zijn niet goed bruikbaar voor kerken met betrekking tot hun missionaire roeping.

Waarom blijft een niet-gelovige, welwillende gast van een doopdienst nog zitten na de openingszinnen van het eerste doopformulier (GKv): ‘Bij de doop word je in water ondergedompeld of ermee besprenkeld: je wordt als het ware gewassen. Dan wordt zichtbaar gemaakt dat je in de ogen van God vuil bent, belast met zonde. Je bent al schuldig als je wordt geboren, al zondig sinds je moeder je ontving. Zo wil God je niet accepteren. Je kunt zijn koninkrijk alleen binnengaan als je opnieuw geboren wordt en een nieuw leven krijgt. De doop wil je dus laten beseffen hoe slecht je van nature bent.’ Ik beweer niet dat in deze zinnen onwaarheid staat. Maar hoe moet de bezoeker uit deze formuleringen halen dat God naar hem verlangt? Zeker als aan het slot de strijd met ‘de zonde, de duivel en heel zijn rijk’ (dat is inclusief de niet-gelovige, welwillende gast) wordt aangebonden.

Bij het avondmaal lezen we (formulier 5): ‘We beleven aan deze tafel de vreugdevolle eenheid met Christus en met elkaar. Vanuit de viering van het avondmaal willen we elkaar dienen in de gemeente.’ Dit is waar, maar is er geen aandacht voor de gast die Christus niet kent.

Liturgische setting

Liturgie is een middel om het grote verhaal van God te vieren en te vertellen aan broeders en zusters, en aan de wereld. Liturgie gaat over een intiem verhaal met een enorme expansiedrang. De gemeente is een verloste gemeenschap, waarbinnen het individu alle aandacht krijgt, met het oog op het heil voor de wereld. Liturgie is nooit enkel op de gemeente gericht. Kerk en wereld zijn altijd vervlochten, maar hebben in die vervlechting wel richting. Je zou het zo kunnen zeggen: in de liturgie draait het om de kerk, maar het gaat daar om de wereld.

Priesterschap

Priesters zijn christenen met twee gezichten. Ze zijn daartoe aangesteld door God. Priesters zijn vertegenwoordigers van God en van mensen. Sterk gezegd: priesters vallen samen met God of met de wereld, al naar gelang de ‘partij’ die ze vertegenwoordigen.

De priester offert namens de wereld lof aan God (1 Petrus 2:4-5) of bidt op basis van het offer van Christus om vergeving van de zonden van de wereld (zie bijvoorbeeld Job in Job 1:5 en Abraham in Genesis 18). Andersom vormt het koninkrijk van priesters de mond van God in de wereld. Dit rijk is geroepen om de grote daden van God te verkondigen (1 Petrus 2:9). Vanouds is het ook geroepen om te zegenen namens God (1 Petrus 3:9).

De verwoording van de priestertaak van de gemeente is binnen het GKv-script feitelijk buiten beeld

Deze priesterschap wordt gevormd door de gemeente. Het betreft een oude roeping, die teruggaat op de aanstelling van het volk tot priesters (Exodus 19:4 en verder). Abraham zal tot zegen zijn voor de volken, het volk deelt in die taak. Het laat iets zien van Gods verlangen, zoals verwoord in 1 Timoteüs 2:3-4: ‘God, onze redder (…) wil dat alle mensen worden gered en de waarheid leren kennen.’

Deze positie van de kerk stelt eisen aan de teksten die worden gebruikt in de liturgie. Gods verlangen naar de wereld moet erin doorklinken. De gemeente moet aan haar positie worden herinnerd en zij moet worden gestimuleerd deze positie in te nemen.

Script

Script is een term die doet denken aan een film of een toneelstuk. Het script is de tekst die door de acteurs moet worden uitgesproken. Ook de kerk heeft een script. ‘Dat houdt in dat bepaalde zaken vooraf geformuleerd zijn’, schrijft F.G. Immink in Het heilige gebeurt (2011). ‘Het is kenmerkend voor een kerkdienst dat er vaststaande formuleringen en teksten zijn die bij iedere dienst terugkeren. Kortom, er is een draaiboek.’

Je kunt hierbij denken aan het votum en de zegen, maar ook aan de schuldbelijdenis en de genadeverkondiging of aan de formulieren van de GKv zoals ze achter in het Gereformeerd Kerkboek (2017) staan. ‘Die tekstuele vorm slaat de kerkdienst als tussenmenselijke handeling niet dood, maar kanaliseert juist de participatie van de kerkgangers’, aldus Immink.

Liturgie gaat over een intiem verhaal met een enorme expansiedrang

Toen ik met de bagage van Stefan Paas op zak het script doornam op het punt van de priesterlijke functie van de kerk, was ik verrast. ‘De wereld’ is in 90 procent van de gevallen de vijand om tegen te strijden. Zondig, gevaarlijk. De aangesprokenen zijn de gemeenteleden, de ongelovige is niet in beeld of wordt samen met de wereld afgeschilderd als slecht. Er is maar heel weinig sprake van het verlangen van God naar de wereld en dan zit het doorgaans nog in een uitgeschreven Bijbelcitaat. Het heil is voor de gemeente geformuleerd. De verwoording van de priestertaak van de gemeente is binnen het GKv-script feitelijk buiten beeld (het Groot Kerkgebed in het Gereformeerd Kerkboek is hierop een fijne uitzondering).

Als Immink stelt dat het script de deelname van kerkgangers kanaliseert, vind ik dat je daarover aanvullend meer kunt zeggen. De lange traditie van het script dat geregeld gebruikt wordt in GKv- en NGK-kerken misvormt de gemeente tot een naar binnen gerichte gemeenschap, gericht tegen de wereld. De niet-gelovige gast die het script aanhoort wordt tot karikatuur. Dat is ernstig, aangezien de kerk niet te strijden heeft tegen mensen, maar tegen machten (Efeziërs 6:12, Lucas 8:26-39).

Voorbeeldformulieren

Robert Roth werkt zijn punt uit in negen blogs op www.robertrothblog.wordpress.com: ‘In en met de wereld voor God’ en ‘Sacramenten in en met de wereld 1-8’. Hij gebruikt voorbeelden uit het huidige script van de GKv en geeft twee voorbeeldformulieren voor doop en avondmaal.