Streef naar Schriftgeleerde profetie

‘Jaag de liefde na en streef naar de gaven van de Geest, vooral naar die van de profetie’ (1 Korintiërs 14:1). Paulus heeft hoge verwachtingen van de gave van de profetie. Meer dan van het spreken in klanktaal. Dat heeft met verstaanbaarheid te maken en met de opbouw van de gemeente. Intussen is het nog niet zo eenvoudig om het verschijnsel van de profetie in het Nieuwe Testament precies te duiden.

Met een beroep op 1 Korintiërs 14 omschrijft het traditionele bevestigingsformulier (1586) profetie als de prediking van Gods Woord ter stichting, vermaning en vertroosting. Dat is een klassiek-gereformeerde denklijn. In charismatische kringen ziet men profetie meer als een rechtstreeks van de Geest ontvangen openbaring, waarin iedere gelovige zich kan oefenen. Een beeld dat bovenkomt, een Bijbelwoord of een gedachte wordt doorgegeven aan een soms onbekend iemand. Diegene moet vervolgens zelf beoordelen of de ontvangen openbaring voor hem of haar een profetie van God is. Bij beide denklijnen heb ik mijn bedenkingen.

De charismatische denklijn is mij te suggestief en te individualistisch. Van concrete ervaringen van bemoediging wil ik niets afdoen. Toch valt op dat profetie in deze denklijn vaak een hoog therapeutisch gehalte heeft. In de Bijbel is profetie ook kritisch en primair op Gods volk als geheel en op de samenleving gericht. Pleitbezorgers van de charismatische variant veronderstellen dat de profetie in de nieuwtestamentische bedeling een heel nieuw fenomeen zou zijn. Maar daarmee wordt deze gave van zijn oudtestamentische wortels losgemaakt en ook van wat Paulus de opbouw van de gemeente als geheel noemt.

De klassiek-gereformeerde denklijn roept ook vragen op. Daarin worden prediking en profetie te gemakkelijk aan elkaar gelijkgesteld. Niet elke goede preek is ook een profetische preek. Een preek die mij persoonlijk vermaant of bemoedigt, sterkt mij in mijn leven met God. Maar waarom zou je dat profetie noemen?

Hergebruikt

In het Oude Testament komt profetie van oorsprong in allerlei gestalten voor. Met Mozes sprak God van aangezicht tot aangezicht. Anderen ontvingen Gods woord wanneer ze in extase waren of een visioen kregen. Veel profeten vertellen echter niet hoe ze hun boodschap ontvingen, maar volstaan met de mededeling dat het woord van de HEER tot hen kwam. Hoe dat er precies aan toeging, onttrekt zich aan onze waarneming.

Niet elke goede preek is ook een profetische preek

Na de ballingschap komt profetie ook in een nieuwe gedaante voor, die goed zichtbaar wordt in het boek Jesaja. Het derde deel van Jesaja (hoofdstuk 56-66) heeft een eigen karakter. Dit boekdeel is voortgekomen uit een reflectie op en actualisering van oudere profetieën die schriftelijk al beschikbaar waren. In de context van het leven na de ballingschap werden oude profetieën als het ware hergebruikt om daar een nieuwe actuele boodschap van God aan te ontlenen. Dat wordt ‘Schriftgeleerde profetie’ genoemd.

De situatie toen was er één van teleurstelling. De teruggekeerde ballingen worstelden met het contrast tussen de vroeger beloofde heerlijke toekomst van Sion en het uitblijven daarvan. In Jesaja 60-62, het hart van dit boekdeel, worden de oude beloften voor Sion dan krachtig bevestigd. Allerlei zinsneden uit oudere profetieën worden letterlijk hergebruikt en uitgebouwd. Ik geef een paar voorbeelden ter illustratie hiervan.

Zeggingskracht

De belofte in Jesaja 60:9 van kustlanden die op de HEER hopen is een letterlijk citaat uit Jesaja 51:5, maar wordt nu uitgebouwd met de belofte dat Sions kinderen zullen worden teruggebracht. Dat zal gebeuren ‘ter ere van de HEER, je God, de Heilige van Israël die jou deze luister heeft verleend’, woorden die aan Jesaja 55:5 zijn ontleend. Zo ontstaat een update van oude woorden die nieuwe zeggingskracht krijgen. Dat is ook goed te zien aan Jesaja 62:10-11, een collage van drie vroegere profetieën. De oproep om ruim baan te maken en stenen te verwijderen komt uit Jesaja 40:3-4, het woord over het vaandel voor de volken maakt gebruik van Jesaja 49:22 en de aankondiging van de komende redder bevat een letterlijk citaat uit Jesaja 40:10b: ‘Zijn loon heeft hij bij zich, zijn beloning gaat voor hem uit.’

Niet alleen worden oude profetieën op deze manier herbevestigd, maar ook wordt daarin concreet naar antwoorden gezocht op de vraag naar het waarom van het uitblijven van Sions herstel. Gebruikmakend van wat God in Jesaja 50:2 zelf gezegd had, verkondigt Jesaja 59:1 dat dit niet komt omdat de arm van de HEER te kort zou zijn. Maatschappelijke zonden worden als oorzaak genoemd, waarbij soortgelijke aanklachten klinken als vroeger (Jesaja 1:15).

De Schrift blijft altijd het kritisch tegenover

Schriftgeleerden hebben voor hun eigen tijd dus naar geestelijke leiding gezocht in oude gezaghebbende profetieën. Met als resultaat: niet slechts herhaling van het oude, maar nieuwe Schriftgeleerde profetie, actuele Godswoorden voor de uitdagingen van een nieuwe tijd. Het Woord van God is als regen en sneeuw die uit de hemel neerdaalt en op aarde nieuwe vrucht doet uitspruiten (Jesaja 55:10-11). Dat is het blijvend levende karakter van Gods spreken.

Reflectie

Zou deze binnen het Oude Testament nieuwe gestalte van de profetie niet ook in de context van de kerk vandaag nastrevenswaardig kunnen zijn, in de zin van 1 Korintiërs 14? Het is een vorm van profetie die zich vanuit een voortdurende omgang met de Schrift laat voeden. Als zodanig heeft zij zeker ook nieuwe elementen in zich, maar daarbij blijft de Schrift altijd het kritisch tegenover. Schriftgeleerde profetie focust niet op het ontvangen van rechtstreekse en op het individu toegespitste openbaringen. Het is de reflectie op de Schrift zelf waaruit altijd weer een actueel profetisch spreken kan voortkomen.

Dat kan in een preek gebeuren en daar zijn prachtige voorbeelden van, maar een preek is niet automatisch profetie. Profetisch wordt een preek wanneer die de actuele situatie openlegt vanuit het Woord van God en de weg van de Geest daardoor ineens helder oplicht. Dat kan ook in een gesprek of tijdens een gezamenlijk gebed gebeuren. Goed om daarvoor open te staan, want Gods Woord is niet geboeid. Maar profetie laat zich niet afdwingen of organiseren. Profetie komt als geschenk van de Geest en staat in dienst van de geloofsgemeenschap. Zij is het ook die het profetische kritisch toetst en in elke tijd weer opnieuw probeert te verstaan wat de Geest tot de gemeente zegt.

Jaap Dekker schreef een Engelstalige bijdrage over herinterpretatie in het boek Jesaja in: Hans Burger e.a. (red.), Sola Scriptura. Biblical and Theological Perspectives on Scripture, Authority and Hermeneutics, Leiden (Brill), 2017.