‘Gun elkaar het feest’

We vieren de zondag, de christelijke heilsfeiten, doop en avondmaal, zo zeggen we, maar in de praktijk zijn we er soms wat verlegen mee. Toch heeft kerkelijk en gelovig feestvieren oude papieren. In dit artikel komen enkele mensen aan het woord die er actief mee bezig zijn.

De sedermaaltijd geeft zicht op Gods liefde voor ons van het begin van de wereld tot de voleinding ervan. (beeld Jan Haveman)

Anje de Heer neemt opgewekt de telefoon op: ‘Met het Huis van de Kerkmuziek.’ Ze bemant het Steunpunt Liturgie (GKv), is betrokken bij het Centrum voor de Kerkzang en bij het Huis van de Kerkmuziek, een samenwerkingsplatform van de vele kerkmuziekorganisaties in Nederland. Over kerkelijk feestvieren denkt ze genuanceerd. ‘Vieren is liturgisch gezien een heel breed begrip. Je viert Pasen, maar ook Goede Vrijdag. Een kerkdienst is een viering, een uitvaartdienst in feite ook. Er komt gelukkig meer oog voor kerkelijk feestvieren en dat is goed. Maar het risico bestaat dat de uitwerking eendimensionaal blijft. Vieren is een meerdimensionaal gebeuren.’

Kerkelijk feestvieren hoeft volgens De Heer niet per se uitbundig feestelijk te zijn, op de manier waarop je bijvoorbeeld een verjaardag of een bruiloft viert. De combinatie Goede Vrijdag-Pasen laat dat zien: het grote failliet van de mens zet geen domper op de viering van de opstanding. Die wordt erdoor verdiept en in de juiste context geplaatst.

Vieren in kerkelijke zin definieert De Heer als gedenken. Het gedenken van Gods grote daden is geen terugkijken. Het leven hier en nu wordt erdoor gevormd en het opent de toekomst. Door vaste structuurelementen in de avondmaalsviering terug te laten komen, kunnen die inhaken op de situatie van het moment. Zo wordt duidelijk dat deze maaltijd, die eens is ingesteld, altijd nieuw en actueel is. Bij kerkelijk vieren hoort volgens haar dan ook de drieslag voorbereiden, daadwerkelijk vieren en laten doorwerken in het dagelijkse leven, waardoor feesten geen op zichzelf staande gebeurtenissen worden.

Gemeenten die zoeken naar andere vormen van feestvieren raadt De Heer aan om te beginnen met het meer kleur en diepgang geven aan bestaande liturgische elementen. De tien geboden kun je vervlechten met de Schriftlezing of een lied, en zo in een bepaald kader zetten. Dat de geloofsbelijdenis echt van alle tijden en plaatsen is, kun je concreet maken door elk artikel in een andere taal of door aanwezigen uit een andere cultuur of van verschillende leeftijden te laten lezen. De Heer: ‘Laat wat je nieuw of anders doet in de eredienst doordacht zijn en passen in het grote geheel. Denk niet in incidenten. Accenten mogen van moment tot moment anders gelegd worden, het “verhaal” van de kerkdienst blijft gelijk.’

Bruiloft

In de GKv Leerdam is vorige maand aandacht besteed aan de vragen: verlang ik naar een feestelijke gemeente en zijn er bij mij of bij ons belemmeringen om de kerk als een feest te ervaren? Predikant en OnderWeg-redacteur Peter Hommes vertelt daarover: ‘In de bespreking rond dit onderwerp bleek dat als je lange tijd lid bent van dezelfde gemeente, je een rugzak mee kunt dragen met alle gesprekken en discussies die er zijn geweest, met name rond de invulling van de liturgie. Dat neemt de onbevangenheid weg en zorgt ervoor dat je op je hoede bent. Je vraagt je af: wat zou een ander hiervan vinden? Mag ik mijzelf voluit geven in de gemeente, in de diensten en commissies? Welke ruimte heb ik eigenlijk?’ Deze terughoudendheid belemmert de feestvreugde van de kerkdiensten en de inzet voor de gemeente. Wie een keer zijn neus gestoten heeft, past goed op.

‘Vieren is een meerdimensionaal gebeuren’

De ervaring in Leerdam leert dat nieuwe gemeenteleden hier geen hinder van hebben en onbevangen een rol kunnen spelen in de gemeente, vertelt Hommes. ‘Het is juist deze onbevangenheid waar je van kunt leren. De gemeente als een feest ervaren in de kerkdiensten, kringen en verenigingen: dat moet je elkaar gunnen.’

Hij voegt een belangrijke notie toe: ‘We mogen niet vergeten dat de kerk van Christus zelf is. Zijn eerste wonder was het herstellen van de feestvreugde op een bruiloft, als teken dat Hij ook de bruiloft zal redden. Zijn aanwezigheid maakt de gemeente tot een feest, omdat de aandacht naar Hem verschuift, weg van onszelf. In de kerk staan niet onze zonden centraal, maar de rédding van onze zonden. Het gaat niet om hoe we van nature zijn, maar om wie we in Christus worden. In de kerk gaat het niet om het conserveren van wat we hebben, maar om het nieuwe leven door de Geest. We moeten minder aandacht hebben voor onszelf, onze zonden, onze belangen, onze tradities, en meer feestvieren voor God. Om wat Hij heeft gedaan, om wat Hij belooft. Want de bruiloft van het lam komt!’

Sedermaaltijd

Sommige christelijke feesten zijn een regelrechte voortzetting van bepaalde Joodse feesten. Yachad is een organisatie die is opgericht om ondersteuning te bieden bij de evangelieverkondiging onder de Joden, maar ook om de achterban bewust te maken van de relatie met het Joodse volk. In dat kader worden zogenoemde sedermaaltijden georganiseerd voor bijvoorbeeld Bijbelstudiegroepen of kringen.

In Breukelen werd vorig jaar van het kerstdiner iets meer gemaakt dan een familiefeestje. (beeld Daan van Voornveld)

Inge Rozema-Venema uit Ommen organiseert de maaltijden. ‘De sedermaaltijd is de traditionele Joodse maaltijd die op de avond van het pesachfeest gebruikt wordt en die door Jezus werd “omgevormd” tot het heilig avondmaal. Christenen en Joden vieren beiden één kant van het verhaal: christenen de bevrijding van de zonde in Christus, Joden de bevrijding uit Egypte. Maar je kunt die twee niet los zien van elkaar.’ Het is voor beide partijen verrijkend om de verbinding tussen Pesach en avondmaal daadwerkelijk te leren zien.

De sedermaaltijd kent een vaste liturgie. Voorbereiden op het feest gebeurt door het huis schoon te maken en alles op orde te brengen. Belangrijk is dat al het gist of zuurdesem uit het huis verwijderd wordt. De deelnemers aan de maaltijd wassen zich en kleden zich feestelijk. Voor de maaltijd worden speciale gerechten bereid, die in een vaste volgorde genuttigd worden en een symbolische betekenis hebben. Het gebruik ervan is aanleiding om het verhaal van de uittocht uit Egypte te vertellen, de Haggadah. Ook worden er tijdens de sedermaaltijd vier bekers wijn of druivensap gedronken, die elk een eigen betekenis hebben.

Rozema: ‘Wij vieren al zo’n jaar of vijftien de sedermaaltijd jaarlijks met ons gezin. Dat vinden we meer inhoud hebben dan allerlei lege tradities als paashazen en -eieren. De sedermaaltijd is door God zelf ingesteld en door Jezus bevestigd als viering van de bevrijding uit de slavernij. De sedermaaltijd geeft zicht op Gods liefde voor ons van het begin van de wereld tot de voleinding ervan.’

Kerstdiner

De sedermaaltijd is een gezinsmaaltijd die ingebed is in de traditie en in de gemeenschap. Bij de familie Van Voornveld uit Breukelen ontstond eind vorig jaar het idee om op een vergelijkbare manier van het kerstdiner, dat doorgaans met de familie genuttigd wordt, iets meer te maken dan een familiefeestje. Marie-Louise Folkerts-van Voornveld: ‘We wilden graag een diner organiseren waarbij iedereen welkom is. We zijn als broers en zussen bij elkaar gaan zitten en hebben de taken verdeeld. Het leek ons het handigst als het een soort American party zou worden, waarbij iedereen een bijdrage levert aan de maaltijd.’

Belangrijk is dat al het gist of zuurdesem uit het huis verwijderd wordt

Het kerkgebouw van de NGK Breukelen leek hun een uitstekende plek: gratis en goed bereikbaar. Folkerts: ‘We hebben uitnodigingen rondgestuurd en aan allerlei mensen verteld: je bent welkom!’ Ook neefjes en nichten werden ingeschakeld bij de voorbereiding. ‘We wilden het graag heel sfeervol maken. We hebben bestek, stoelen, tafels, tafelkleden, rechauds en verlichting gehuurd. Uiteindelijk hadden we zestig aanmeldingen.’

De familie Van Voornveld zorgde ervoor dat alles op rolletjes liep. Om vijf uur kwamen de gasten. Buiten brandden vuurkorven en de gasten werden welkom geheten met glühwein en chocolademelk. Een paar broers en een zus van Marie-Louise zongen Christmas carols. Binnen zag het er prachtig uit. Er waren alleenstaanden gekomen, maar ook eenouder- en migrantengezinnen.

Folkerts: ‘Mijn vader heeft een welkomstwoord gehouden en ik heb wat uitleg gegeven over de gang van zaken. Het eten stond mooi uitgestald op aparte tafels. De maaltijd bestond uit een voor-, hoofd- en nagerecht. Er was meer dan genoeg! Mijn broer heeft met ons gezongen en mijn andere broer heeft in het kort het evangelie uitgelegd. Onze moeder heeft een verhaal voor de kinderen verteld.’ Zo werd het jaarlijkse familiekerstdiner een ontmoeting met bekenden en onbekenden die konden delen in de warmte van het feest.

Wil je met je kring of groep een sedermaaltijd meemaken, kijk dan op yachad.nl/yachad/arrangementen-yachad. Inge Rozema vertelde in een radio-uitzending vorig jaar over de sedermaaltijden: goo.gl/FsKGsS.