De Bijbel in goede handen

Bijbellezen staat bij ons hoog aangeschreven. Maar zijn de Schriften bij iedereen in goede handen? Of is het oude rooms-katholieke devies om toch vooral niet zelfstandig Bijbel te lezen zinniger dan we op het eerste gezicht denken?

De Amerikaanse theoloog Stanley Hauerwas, nooit te beroerd om een knuppel in het hoenderhok te gooien, schreef in 1993: ‘Er is geen belangrijker taak voor de kerk dan de Bijbel uit de handen van individuele christenen in Noord-Amerika te houden. Laten we de Bijbel niet langer aan elk kind geven dat in de eerste klas van de middelbare school komt. (…) Laten we de kinderen en hun ouders liever vertellen dat ze in beslag genomen zijn door gewoontes die zo slecht zijn dat ze maar beter niet kunnen worden aangemoedigd om voor zichzelf Bijbel te lezen.’

Ja, u leest het goed: hier lijkt iemand het oude rooms-katholieke stokpaardje te berijden dat de Bijbel niet veilig is in de handen van het ‘gewone’ kerkvolk. Toch is Hauerwas een protestant. En je kunt hem veel verwijten, maar niet dat hij naar voorbije tijden wil terugkeren. Nee, ga er maar van uit dat hij hier provoceert. Zijn bedoelingen worden duidelijker in de volgende zin: ‘Om te weten wat de Schrift betekent, moeten wij naar die mensen kijken die het beste hebben geleerd om in hun manier van leven te laten zien wat de Schrift van ons vraagt.’

Het gaat er dus om dat de Bijbel alleen in goede handen is bij mensen die ernaar léven. Iemand die bijvoorbeeld de slechte gewoonte heeft om vuurwapens te bezitten en er zo nodig gebruik van te maken – Hauerwas heeft het over christenen in Noord-Amerika – kan met de Bijbel een rare kant uitgaan. Zo iemand moet eerst doorkrijgen waar het in de Bijbel om gaat.

De levensstijl in het koninkrijk van God is zo anders dan die in het Westen, dat het een leven lang training vraagt om je die eigen te maken. Die training krijg je in de kerk; daar leer je met elkaar en met je spullen om te gaan op de manier die God wil. Waar christenen een gemeenschap vormen waarin God als Heer en meester van het leven erkend wordt, en waarin vergeving en genade voorgeleefd worden, daar valt de Bijbel op zijn plaats. Waar daarentegen het individualisme hoogtij viert – let op de uitdrukking ‘individuele christenen’ in het citaat dat ik gaf – daar kan de Bijbel onmogelijk in zijn ware bedoelingen verstaan worden.

Niet veilig

Naar mijn idee heeft Hauerwas een punt. Ook ik krijg steeds meer het gevoel dat de Bijbel bij sommige uitleggers niet veilig is. Neem al die geseculariseerde intellectuelen die onder verwijzing naar de uitroeiing van de inheemse bevolking van Kanaän (zie bijvoorbeeld Deuteronomium 20:16-17) korte metten maken met de religieuze geloofwaardigheid van de Bijbel. ‘Ach’, zeggen zij, ‘als de God van de Bijbel zo haatdragend is om tot genocide aan te zetten, dan is wel duidelijk dat we hier met een dermate primitief boek te maken hebben dat je het niet serieus kunt nemen.’

Waar het individualisme hoogtij viert, daar kan de Bijbel onmogelijk in zijn ware bedoelingen verstaan worden

Nu zal ik de laatste zijn om te ontkennen dat deze verhalen vragen oproepen. Ik begrijp dat ze christenen hoofdbrekens bezorgen en onzeker kunnen maken. Maar juist daarom zie ik de Bijbel graag in handen van volgelingen van onze Heer Jezus Christus. Ik vertrouw erop dat zij genoeg feeling hebben met waar het in de Bijbel om gaat om mij wegwijs te kunnen maken en mij duidelijk te maken hoe ik die ‘genocideteksten’ moet lezen. Anders gezegd: alleen in de gemeenschap van de kerk, waar mensen in Christus en door zijn Geest leven uit de verzoening met God en met elkaar, kan ik de Bijbel zo leren lezen dat hij in zijn strekking voor mij opengaat.

Hoofdkwartier

Hauerwas mag provocerend neerzetten dat de Bijbel niet in verkeerde handen mag vallen, maar dat inzicht is niet nieuw. Onze Heer zelf claimde tegenover de duivel het juiste Bijbelgebruik (Matteüs 4:6-7). In 2 Petrus 1:20 wordt al geprotesteerd tegen ‘eigenmachtige uitleg’. En toen de kerk daarmee in de tweede en derde eeuw volop te maken kreeg, werd een ‘regel van het geloof’ opgesteld: alleen die uitleg kon recht aan de Schriften doen die haar vertrekpunt koos in de christelijke belijdenis van Jezus, de Zoon van God, die ons door zijn Geest naar het einddoel van de geschiedenis leidt, het koninkrijk van de Vader.

Natuurlijk rijst dan de vraag hoe je kunt weten dat alleen die christelijke belijdenis recht doet aan de Bijbel. Wie bepaalt dat? De kerk? De paus? Maar die kan toch ook dwalen? Inderdaad. Daarom reageerde Luther zo heftig op de praktijk van de aflaat: hij zag in dat in zijn tijd de Bijbel uitgerekend bij de paus, in het hoofdkwartier van de kerk, in verkeerde handen was gevallen. Vandaar Luthers motto dat de Schrift zichzelf moet uitleggen. Toch hield ook hij vast aan de maatstaf van de ‘regel van het geloof’: hij had zeker oog voor het belang van de christelijke traditie.

Cicero

Evenmin nieuw is de nadruk die Hauerwas legt op het belang van de praktijk van het christen zijn voor het lezen van de Bijbel. Ook Luther ging er bijvoorbeeld van uit dat je vanuit de praktijk van het christelijke leven feeling moet hebben met het koninkrijk van God, wil je de Bijbel goed kunnen uitleggen. Hij vergeleek het met de uitleg van de geschriften van Cicero, de grote Romeinse staatsman. Alleen iemand die zelf tientallen jaren had meegedraaid in de politiek kon volgens Luther zinnig uiteenzetten wat Cicero had bedoeld. Zo ook kunnen alleen mensen die daadwerkelijk betrokken zijn bij het reilen en zeilen van Christus’ gemeente de feeling ontwikkelen voor dat wat de Bijbel ons ten diepste te zeggen heeft.

Is het oude rooms-katholieke devies om toch vooral niet zelfstandig Bijbel te lezen zinniger dan we op het eerste gezicht denken?

Natuurlijk is ook kennis belangrijk, bijvoorbeeld van de talen waarin de Bijbel geschreven is en van de historische achtergronden van teksten. Ook bij het uitleggen van de geschriften van Cicero zul je niet ver komen zonder kennis van het Latijn en van het Romeinse recht. En toch: wie zelf geen politieke ervaring heeft, zal ontgaan waar het in de tekst op aankomt.

Zo zal ook de uitleg van de Bijbel pas diepgang krijgen als je ervaring hebt met de dingen waarover de Bijbel het heeft: achterna gezeten worden door vijanden, wroeging hebben over wat je fout deed, bij het bidden het gevoel hebben dat je tegen een muur praat, het geschenk van de liefde ontvangen, enzovoort. Omdat het in de Bijbel over het leven zelf gaat, werkt het niet om je bij het Bijbellezen alleen af te vragen of je snapt wat er staat. Want uiteindelijk is de Bijbel er niet voor bedoeld om ons wetenswaardigheden bij te brengen – de Bijbel wil ons toerusten voor het volgen van onze Heer Jezus.

De waarheid van de Bijbel bestaat erin dat wij de goede weg kiezen, om zo werkelijk te leven (Johannes 14:6). Prachtig staat het te lezen bij Augustinus: ‘Iedereen die denkt de Schrift begrepen te hebben, maar niet groeit in de liefde voor God en de naaste, heeft de Schrift nog niet begrepen.’

Dat geldt uiteraard ook voor die moeilijke Bijbelteksten over het uitroeien van de volkeren in Kanaän. Veel waarde hoef je daarom niet te hechten aan het oordeel daarover van mensen die er niet naar verlangen om in het spoor van Jezus God de Heer lief te hebben boven alles en de naaste als zichzelf. Zo gezien is het zo gek nog niet wat Hauerwas voorstelt: dat je voor de uitleg van zulke teksten te rade gaat bij diegenen in de gemeente van Jezus Christus die al wat verder gevorderd zijn op de weg van de liefde, achter onze Heer Jezus aan.

Wakker schudden

Toch zit er bij Hauerwas een addertje onder het gras. Want hoe je het ook wendt of keert: hij neemt onervaren lezers de Bijbel uit handen en verwijst hen naar de kerk. Daarmee zit hij dicht bij de traditionele rooms-katholieke opvatting, waarvoor hij inderdaad zijn sympathie uitspreekt. Het enige verschil is dat hij zijn heil voor het Bijbellezen niet zozeer van het officiële leergezag verwacht, als wel van discipelen die gepokt en gemazeld zijn in de navolging van Christus.

Maar wat altijd als bezwaar tegen de rooms-katholieke opvatting werd aangevoerd, raakt ook Hauerwas: zo loop je het risico dat de kerk gaat heersen over de Bijbel en zich er niet meer zo gemakkelijk door laat corrigeren. Critici menen dat Hauerwas inderdaad wel erg vastzit aan zijn eigen ideeën en soms wat haastig voorbijloopt aan passages in de Bijbel die hem minder goed uitkomen. Dat is het nadeel van de volgorde ‘eerst de kerk, dan de Bijbel’.

De uitleg van de Bijbel krijgt pas diepgang als je ervaring hebt met de dingen waarover de Bijbel het heeft

Als je het omdraait, zal de kerk zich makkelijker laten wakker schudden door de Bijbel. Prachtig zegt de rooms-katholieke (!) geleerde Marie-Dominique Chenu het in 1957: ‘De geschiedenis toont ons op niet mis te verstane wijze dat een terugkeer naar het evangelie altijd een verjongend en reinigend effect heeft gehad op de theologie.’ Juist omdat hij de taal van de rooms-katholieke catechismussen ‘technisch en onpersoonlijk’ vindt, pleit Chenu ervoor dat de kerk zich steeds opnieuw door de Bijbelse bronnen laat opfrissen.

Nu hebben we over frisheid bij Hauerwas niet te klagen. Voorlopig reken ik hem tot die mensen die stimulansen tot vernieuwing geven, juist omdat hij aandacht vraagt voor het evangelie. Maar het is waar dat een al te strakke toepassing van de regel ‘eerst de kerk, dan de Bijbel’ op den duur de dood in de pot kan betekenen.

Inbedding

Toch blijf ik sympathie opvatten voor die regel, mits verstandig toegepast. Dat heeft ook te maken met praktijkervaring. Het is in onze kring gebruikelijk om jongeren aan te sporen om toch vooral zelf in de Bijbel te lezen. Mij is opgevallen dat die aansporing vaak tot teleurstelling leidt. Jongeren die het serieus geprobeerd hebben, klagen nogal eens hun nood. Altijd weer blijkt dat het voor hen een heel karwei kan zijn om de benodigde discipline op te brengen. Verder werkt in hun nadeel dat ze niet in een leescultuur opgroeien. Daarnaast komen ze er maar al te snel achter dat de Bijbel een moeilijk boek is. In feite hoor ik hen roepen: ‘Neem mij bij de hand!’

Het contrast met wat in een catechisatiegroep kan gebeuren, is opmerkelijk. Samen in de Bijbel lezen gaat veel beter! Het gesprek over een tekst met geïnteresseerde leeftijdgenoten, in aanwezigheid van een ervaren coach, doet wonderen. Iets vergelijkbaars zie je bij de Alphacursus.

Dat Bijbellezen in je eentje – ik ga geloven dat we er sommige mensen echt mee overvragen. Het is prachtig als het lukt, maar geen ramp als het te hoog gegrepen blijkt te zijn. De inbedding in de christelijke gemeente is minstens zo belangrijk.

In de NGK Eindhoven zijn we gezegend met bloeiend jongerenwerk: LEF, jeugdkampen, catechisaties, diaconale reizen, Rock Solid, mentoraat, enzovoort. Nu eens wordt intensief Bijbelstudie verricht, dan weer zijn identificatiefiguren het meest belangrijk. Ik houd het erop dat binnen zo’n totaalstructuur het Bijbellezen pas echt tot z’n recht komt.

Dat Bijbellezen in je eentje – ik ga geloven dat we er sommige mensen echt mee overvragen

Daarmee zeg ik niet dat persoonlijke Bijbelstudie kan vervallen. Menigeen ervaart het als heilzaam, en een passende vertaling en goed studiemateriaal helpen niet weinig. Zelf heb ik de gewoonte ontwikkeld om de Bijbel van a tot z te lezen, en weer bij Genesis te beginnen als ik klaar ben met Openbaring. Ik zou deze omgang met de Bijbel niet meer willen missen. Maar ook ik kan niet zonder de gesprekken over de Bijbel met mijn ‘reisgenoten’ en zonder de kerkdiensten waar de Schriften geopend worden.

Laten we de gemeenschap van de kerk blijven omarmen als de kring waarin de Bijbel in goede handen is. En laat de kerk op haar beurt steeds opnieuw terugkeren naar het evangelie zelf, met het gebed: ‘Spreek Heer, uw gemeente hoort.’

Leestips

Een cursus om de hele Bijbel in drie jaar te bestuderen: A. Stibbs, Studievragen bij de Bijbel, Hoornaar (Uitgeverij Gideon), 2015.

Arine Spierenburg-van Wijngaarden (red.), Samen leven met God. Gezinsdagboek, Zoetermeer (Boekencentrum), 2015.

John Stott, Bijbels dagboek. Dagelijkse overdenkingen van Genesis tot Openbaring, Amsterdam (Ark Media), 2012.

Webtips

www.biblestudytools.com

Online cursus over de achtergronden van de Bijbel: www.opkijken.nl/bijbelstudie/bijbelcursus.

Blog van Marinus de Jong over ‘de Bijbel en onze relevantie-fetisj‘.

Bob Wielenga schreef onlangs twee interessante blogs voor de website van OnderWeg:
‘Lees je Bijbel: ja, maar hoe?‘
‘De Bijbel: boek van het verbond‘

Alpha startte op 1 januari een actie om de Bijbel in één jaar te lezen: www.bijbeljaar.nl.