Wat er achter liturgische veranderingen schuilt

Liturgie en verandering: ze horen onafscheidelijk bij elkaar. Maar waarom is er juist de afgelopen twee, drie decennia zo veel veranderd in onze kerkdiensten?

Ik ga al ruim zes decennia naar de kerk. Als ik de liturgische veranderingen optel die ik in die tijd heb zien langskomen, zou je haast zeggen: wat is er niet veranderd?

Tot het eind van de jaren tachtig van de vorige eeuw kon je de orde en de gebruiken in een kerkdienst nog op voorhand uittekenen. Het was dan ook niet gek dat de nieuwe psalmberijming tot veel weerstand leidde in de zeventiger jaren en dat de vrijgemaakte synode van Kampen (1975) in een nieuwe orde van dienst de richtlijn opnam dat de doop ná de preek moest plaatsvinden, omdat het Woord voorrang heeft op het sacrament. In zo’n klimaat zaten grote veranderingen er niet in.

De laatste 25 jaar is het echter hard gegaan. Een recent onderzoek wees uit dat vrijwel alle voorgangers in de NGK de vormgeving van de kerkdienst laten afhangen van de situatie. Een voorgegeven orde speelt geen rol meer. Liedkeuze hangt vaak helemaal van de plaatselijke voorkeur af. En de inbreng op weg naar en tijdens de kerkdienst komt allang niet meer alleen van de dominee. We hebben allemaal onze wensen en steken die bepaald niet onder stoelen of banken. In de GKv is die trend ook in opkomst, in de CGK speelt dit wat minder.

Wat is er gebeurd dat het veranderingsproces juist in de laatste 25 jaar zo heftig verloopt, na decennia van grote rust rond de kerkdienst? Die vraag lijkt me belangrijker dan het bespreken van allerlei afzonderlijke elementen in dat proces. Ik haal liever naar voren wat de bepalende trend is, dat kan helpen om bewuster te kijken naar alle veranderingen en misschien zelfs om er verantwoord mee om te gaan.

Als je de kerkdrempel over gaat, ben je niet opeens een ander mens. (beeld Unsplash/Pixabay.com)

Vreemd

Als ik een rode draad in het hele veranderingsproces moet benoemen, zou ik zeggen: de liturgie is gaan veranderen toen we de ons omringende cultuur toelieten in de kerkdienst.

Het lijkt voor de hand te liggen dat je de actuele cultuur herkent in de liturgie. Kinderen en jongeren hebben hun eigen cultuur: logisch dat ze in de kerkdienst hun eigen moment en eigen inbreng hebben. Performance en presentatie zijn in onze wereld heel belangrijk: logisch dat we daar in de liturgie eisen aan stellen. We zijn kinderen van onze tijd, dus als de wereld om ons heen snel verandert, zullen we daar ook in de kerk wat van mee krijgen.

De liturgie is gaan veranderen toen we de ons omringende cultuur toelieten in de kerkdienst

Maar kennelijk dacht men in de twintigste eeuw lange tijd helemaal niet zo. Kind van God zijn vroeg om een eigen stijl. We vonden het belangrijk om ons te onderscheiden van de wereld. Wereldgelijkvormigheid was een gevaar voor het geloof. Voor een kind van God was het daarom belangrijk om niet al te vertrouwd te zijn met de boze buitenwereld. Een christen moest daar vreemd zijn. Die houding vond je terug in de kerkdienst.

Zo bezien is er best een ingrijpende verandering gaande. De kerkdeuren openen zich voor onze cultuur. Dat roept de vraag op: kun je daar blij mee zijn? Het maakt je in elk geval gevoelig voor de emoties die op de bodem van allerlei liturgiediscussies meespelen.

Pure dynamiek

Het is natuurlijk altijd een spannende vraag wat kerk en wereld met elkaar te maken hebben. In de liturgie proef je wat belangrijk is voor de kerk. Daar gebeurt de omgang tussen God en ons. In de cultuur proef je hoe we met deze wereld omgaan. Dat is een groot verschil. Maar die twee staan niet lijnrecht tegenover elkaar. Als je de kerkdrempel over gaat, ben je niet opeens een ander mens. Soms zou je dat misschien wel willen. Soms zoeken mensen in de kerkdienst een schuilplaats tegen de heftige wereld. Maar vroeg of laat merk je dat je de cultuur van deze wereld in je hart meedraagt, ook als je in de kerk zit.

In de liturgie kun je dan ook altijd genoeg proeven van de actuele wereld waarin de kerkdienst plaatsvindt. Als je in het jaar 65 in Rome naar de kerk ging, was dat radicaal anders dan in het jaar 350. Ging je in 1600 in Dordrecht naar de kerk, dan kon je je niet voorstellen hoe grondig de dienst veranderd was sinds 1500. En bezoek vandaag eens een kerkdienst in Schotland of in Kenia: je hebt aan tien vingers niet genoeg om de verschillen te tellen. Je vindt in de kerkdienst dus heel veel terug van de concrete cultuur in de omringende wereld.

Dat gegeven maakt het des te opvallender dat de liturgie in de twintigste eeuw haast stilgestaan heeft. Niet dat liturgie en cultuur nou twee gescheiden werelden waren, maar statisch was het tot op zekere hoogte wel. Uit onderzoek is zelfs gebleken dat de kerken zich op synodes nauwelijks iets aantrokken van wat aan de theologische opleidingen gedaan werd aan liturgiek. En dat honderd jaar lang!

Vergelijk dat eens met wat er vandaag aan de orde is. Na een eeuw van overzichtelijkheid en voorspelbaarheid lijkt veel van zijn plaats te gaan. Er zit inmiddels pure dynamiek in de liturgie. Dat gebeurt dus als de cultuur van de ons omringende wereld invloed krijgt in de kerkdienst.

Ik teken hier nogmaals bij aan dat dit voor de NGK en GKv veel sterker geldt dan voor de CGK. Binnen de NGK en GKv is de neiging om midden in de eigentijdse cultuur te staan sterker dan in een groot deel van de CGK.

Ik zie het als pure winst dat christenen in de kerkdienst een klimaat ervaren dat ze
herkennen uit hun dagelijks leven, maar een cultuurgevoelige dienst heeft ook risico’s.
(beeld WolfWolfWolf/Pixabay.com)

Herkenning

Bij zo’n veranderingsproces worden natuurlijk heel wat vragen gesteld, juist omdat we dat proces als kerkgangers allemaal intens meemaken. Is het goed wat er om ons heen gebeurt? Of raken we misschien de weg kwijt te midden van zo veel veranderingen?

Het zijn vragen die in heel wat liturgiediscussies gesteld worden, bijvoorbeeld als het gaat over orgel en band, filmpjes en preken, beleving en saaiheid. Veel van zulke discussies ontstaan in de concrete praktijk van de lokale eredienst. Maar vaak lopen ze op niets uit, omdat ze aan de oppervlakte van smaak, voorkeur, nostalgie en keuzevrijheid blijven hangen. Juist de vraag hoe je je verhoudt tot de cultuur van vandaag kan helpen om hierin verder te komen en beter te begrijpen wat ons drijft in onze verlangens.

Zonder compleet te (kunnen) zijn, noem ik een sterke en een zwakke kant van de invloed van de cultuur in onze kerkdiensten. Graag begin ik met de positieve kant: ik zie het als pure winst dat christenen in de kerkdienst een klimaat ervaren dat ze herkennen uit hun dagelijks leven. We worden immers geroepen om midden in deze wereld kind van God te zijn. Eenvoudig is dat niet. Het tumult om ons heen is verwarrend en veeleisend, en onze keuzes voor Gods aangezicht zijn minder vanzelfsprekend dan ooit. We hebben daarom grote behoefte aan een liturgie die herkenning oplevert. Door een eigentijds klimaat en door vormen die ons serieus nemen als mensen van vandaag, worden we geholpen om met nieuwe moed de wereld in te gaan en daar kind van God te zijn.

De geloofspraktijk van vandaag vraagt om een liturgische praktijk die daarop afgestemd is. Als de kerkdienst daar niet in voorziet, schep je eerder vervreemding. Het wordt dan alleen maar lastiger om de relevantie van het evangelie in het dagelijks leven aan te wijzen en te leren welke houding daarbij past. Kind van God zijn in deze tijd vraagt om een liturgie die dynamisch is.

Toch zitten er ook risico’s aan een cultuurgevoelige kerkdienst. Onze cultuur is op zich niet verwerpelijk, maar we merken wel dat het kwaad zich er gemakkelijk in nestelt. Dat is een diepe overtuiging, die binnen de CGK grotere terughoudendheid oplevert tegenover de ons omringende wereld. Je leeft wel in deze wereld, maar je bent niet van deze wereld. Ken je dat verschil eigenlijk wel? Of wordt dat verschil uitgewist door de stortvloed aan veranderingen?

Onze cultuur vraagt bijvoorbeeld om intense ervaring en beleving. Als je zo’n trend niet kritisch hanteert, kan er iets dwingends komen in de liturgie. De kracht van God moet dan op dit moment neerdalen. En als de dienst je niet raakt en vorige week ook al niet, ga je makkelijk op zoek naar iets wat meer bij je past. Het is een oude gereformeerde wijsheid dat er tijden zijn dat je wat minder voelt van Gods genade en dat je juist dan trouw naar de kerk moet blijven gaan en moet vertrouwen dat God door zijn Geest het geloof in je hart zal werken (Dordtse Leerregels I, 16; V, 11). Zouden er nog mensen zijn die deze wijsheid kennen en toepassen?

Vaak lopen discussies op niets uit, omdat ze aan de oppervlakte van smaak, voorkeur, nostalgie en keuzevrijheid blijven hangen

Zoals al opgemerkt vraagt onze cultuur om een goede performance. Dat stelt op het punt van presentatie, timing en dynamiek andere eisen aan een kerkdienst dan vroeger. Het zou ook erg zijn als mensen door een saaie kerkdienst de indruk krijgen dat geloven in God saai is! Maar als je niet oppast, bewerkt zo’n trend het tegendeel. Dan ben je vooral bezig met de vraag of het wel een mooie dienst was en ontmoet je God niet meer. De vraag is of je dan nog aan gehoorzamen toekomt. En dat is een praktijk die in je vlees snijdt. (Dat we vroeger zo veel aandacht hadden voor wereldgelijkvormigheid was heus niet misplaatst!)

Ik meen ook regelmatig te signaleren dat mensen niet meer weten dat het evangelie echt pijn kan doen. Een mooie dienst kan je bijzonder bevestigen en goed doen. Maar als het goed is, gaat het evangelie altijd ergens in je leven schuren. Liturgie is niet leuk.

Licht van God

Met de opgeworpen vragen reikt een liturgiediscussie dieper dan de oppervlakte. Makkelijker wordt het er helaas niet van. Je ontdekt dat al die culturele veranderingen wel kunnen helpen in de dienst aan God, maar dat je er ook van achterop kunt raken. Dat is in de geschiedenis maar al te vaak gebeurd.

Moet je het hele veranderingsproces dan maar terugdraaien? Of moet je toch vooruitkijken? Beide antwoorden raken de kern eigenlijk niet. Het belangrijkste is niet of we liturgische ankers kwijtraken of nieuwe winnen. Heel de liturgiegeschiedenis laat zien dat de kerk in elke tijd en elke cultuur haar weg heeft moeten zoeken. Dat die cultuur een gegeven is, daar moeten we niet omheen willen. De cultuur zit namelijk in ons. We ademen haar in en uit, zelf als we bidden en zingen. Als er dus kwaad meekomt in een liturgische trend, is dat een kwaad dat in onszelf zit. En dat kan alleen maar duidelijk worden als het licht van God over ons leven schijnt.

Zijn we daarmee niet precies bij de kern en de kracht van de liturgie gekomen? Het allerbelangrijkste dat veranderen moet, is ons hart en ons leven.

Leestips

Uitgeverij Boekencentrum (Zoetermeer) heeft veel nuttige titels rond de liturgie uitgebracht. Een selectie:

• J. Luth, J. Pasveer en J. Smelik (red.), Het kerklied, een geschiedenis, 2001.
• M. Barnard, Liturgie voorbij de Liturgische Beweging, 2006.
• Evert W. van der Poll, Samen in de naam van Jezus. Over evangelische liturgie en muziek, 2009.
• F.G. Immink, Het heilige gebeurt. Praktijk, theologie en traditie van de protestantse kerkdienst, 2011.
• Harrie de Hullu, Tijd voor het geheim van Christus. Het liturgisch jaar in de gereformeerde kerkdienst, 2012.
• K.W. de Jong (red.), Verbindend vieren. Spelen met vormen en stijlen in de eredienst, 2013.
• J. Smelik, Het nieuwe liedboek in woord en beeld, 2013

 

Voor gezinnen, kinderen en jongeren:

• Corien Oranje, Mijn preek van de week boek, Heerenveen (Benjamin), 2010.
• Hanneke Schaap-Jonker (red.), Zondagboek. Meer beleven aan de kerkdienst, Zoetermeer (Boekencentrum), 2012.
• Linda Bikker, Ga je mee naar de kerk?, Amsterdam (Ark Media), 2014.
• M. van Campen, Wat gebeurt er in de kerkdienst?, Zoetermeer (Boekencentrum), 2015.