Van ongemakkelijkheid naar ontvankelijkheid

Leeft er een ongemakkelijk gevoel rond toekomstverwachting? Geregeld heb ik bij christelijke toekomstverwachting vragen geproefd bij mensen die ze eigenlijk niet hardop durfden stellen. In dit artikel wil ik u meenemen van de ongemakkelijkheid naar ontvankelijkheid rond de toekomstverwachting.

(beeld Bartosz Hadyniak/iStock)

De Bijbel houdt zich niet zozeer bezig met het leven na de dood. Maar wel met het leven na het leven na de dood. Wat een vondst van theoloog N.T. Wrigt. Hij heeft wel een punt als hij zegt dat de Bijbel veel meer met de wederkomst van Jezus bezig is, dan met de tijd tussen sterven en opstanding. En ja, het helpt wel om de toekomst en wat we daar als christenen van kunnen verwachten in drie stukken te delen: het hier en nu, de tijd tussen sterven en opstanding en de tijd van de nieuwe hemel en de nieuwe aarde. Mij heeft dat veel geholpen, omdat ik merkte dat ik een rommeltje had gemaakt van die laatste twee. De verwachtingen van het leven na de dood en het leven na de wederkomst van Christus waren bij mij door elkaar gaan lopen. Misschien was het wel daarom dat ik me toch altijd wat ongemakkelijk voelde als het over toekomstverwachting ging.

Ongemakkelijk

Een ongemakkelijk gevoel rond toekomstverwachting, dat leeft volgens mij best breed. Laat me u meenemen langs een paar ongemakkelijke vragen of gesprekspunten. Vragen, die ik geregeld heb geproefd bij mensen, maar niet vaak hardop heb horen stellen. De eerste vraag: de kerk denkt al 2000 jaar dat Jezus bijna terugkomt. Jezus zelf wekt in de evangeliën de indruk zijn eigen wederkomst te verwachten in een termijn van decennia, tot misschien honderd jaar. En nog is Hij er niet: geloven we er nog in, of zijn we ‘uit-verwacht’?

Een tweede: halverwege de vorige eeuw is het gesprek rond het leven na de dood in onze kring zo scherp geworden, dat het wel als een van de factoren achter de kerkscheuring van eind jaren zestig wordt gezien. In onze tijd merk ik dat er heel verschillende voorstellingen en verwachtingen over de toekomst zijn, wellicht nog een stuk verder uiteenlopend dan destijds. Zou het meespelen dat we het gesprek erover liever niet aangaan, omdat we denken dat je mensen daardoor hun troost en hoop afneemt? Een derde vraag: de toekomst is precies dat wat het woord zegt, toekomst. Is bezig zijn met toekomstmuziek daarom niet vooral een vluchtweg om niet met het hier en nu bezig te hoeven zijn?

Om met die laatste te beginnen: nee dus. Bezig zijn met de christelijke toekomstverwachting hoeft blijkbaar helemaal geen vlucht te zijn. Als ik alleen al door de bijdragen hiervoor blader, vindt de een inspiratie in de toekomstverwachting om de strijd aan te binden met oorlog en haat. Een ander gaat met het Nieuwe Jeruzalem aan de slag in zijn eigen oude woonplaats. En een derde voelt in de eindtijdverwachting de urgentie om het evangelie zo helder mogelijk verstaanbaar te maken voor wie God nog niet kent. Hieronder tip ik een paar dingen aan die mij opvielen en die mij raakten te midden van die ongemakkelijkheid waarmee ik dit essay begon.

Naïef

Wouter Slob ziet elders in dit nummer een wereld die door realpolitik, politieke spierballentaal en geweld als gevaarlijk is gaan voelen. Maar zo is het altijd al geweest. Hoe vind je daar hoop op verbetering? Vanuit de liefde van Christus vindt hij de moed om naastenliefde een sterker wapen te noemen dan terugslaan. Naïef? Kwetsbaar? Dapper? Misschien alle drie wel. Maar dan toch op dezelfde manier als Jezus. Die ging voorop op de weg van ‘reken het ze niet aan’; dienen in plaats van heersen en liefde als antwoord op geweld. Zeg het maar: zie jij vluchtelingenstromen opdrogen of vrede in het Nabije Oosten komen door spierballentaal en geweld, of eerder door hoop en kwetsbare liefde?

Nieuwe Aarde

Wim Rietkerk denkt als het ware andersom: hij vertrekt bij het nieuwe Jeruzalem uit Openbaring 21, dat juist uit de hemel neerdaalt. Want niet de hemel, maar de nieuwe aarde ligt in het verschiet. In Openbaring 21:24 ziet Rietkerk zelfs het mooiste van de huidige aarde een plekje krijgen in het nieuwe Jeruzalem. De vervulling van de geschiedenis betekent dan niet dat alles wat we nu kennen als oud vuil wordt weggegooid, maar dat het op een heerlijke manier tot zijn recht zal komen.

(beeld Stas_V/iStock)

Rietkerk vond hier bijvoorbeeld inspiratie in om zich in te zetten voor de lokale Utrechtse politiek, toen hij daar een aantal jaren raadslid was voor de ChristenUnie. Hij pleitte er voor energieneutrale verlichting en zonnepanelen, voor duurzame koffie en tegen een wegwerpcultuur. Voor hem is die inzet het logische gevolg van Jezus’ regering die steeds meer vorm krijgt, maar ook van gezond rentmeesterschap. Want van het allereerste begin in Genesis 1 totdat Christus terugkomt, heeft God ons verantwoordelijk gemaakt voor de aarde. Dat stopt natuurlijk niet bij duurzame energie en voeding. Het gaat minstens zozeer om hoe we omgaan met kwetsbare mensen. Armoedebeleid, zorg, onderwijs, gastvrijheid. Er nu mee aan de slag, met het vooruitzicht dat het beste nog zal komen!

De inspiratie van Gert van de Weerd zit daar, denk ik teruglezend, dan weer tussenin: niet het hier nu of het nieuwe Jeruzalem, maar de opname van de gemeente en het duizendjarig rijk dat hij voor die tijd nog verwacht zetten hem ertoe aan om tot wel zeventig uur per week aan zijn publicaties te werken. Want hij wil het allemaal zwart op wit hebben staan. Als straks de opname van de gemeente plaatsvindt, verwacht hij dat talloze mensen verbaasd achter zullen blijven. Als de achterblijvers dan uitzoeken wat er gebeurd is, kunnen die publicaties een wegwijzer naar het geloof worden.

Ruimte

Hoe verschillend hun theologische uitgangspunten ook zijn, alle drie vinden ze in hun toekomstverwachting inspiratie voor vandaag. Wat mij daarbij opvalt, is dat wat ze er in het hier en nu mee doen meer bij elkaar aansluit dan hun verschil in visie doet vermoeden. Zo bezien vullen ze elkaar eerder aan dan dat ze tegenover elkaar staan. Misschien geeft dat ruimte om iets minder bang te zijn voor het inhoudelijke gesprek: je zou zomaar kunnen ontdekken dat je elkaar kunt vasthouden en misschien zelfs aanvullen, ondanks een verschillend vertrekpunt. Maar daar is wel moed voor nodig en het vertrouwen dat je met je hoop en verwachting veilig bent bij de ander. Misschien nog wel belangrijker: het zelfvertrouwen dat je de ander die ruimte ook kunt geven.

Want daar schort het nog wel eens aan. Het is soms net of we alleen over elkaar kunnen spreken, in plaats van met elkaar. En als we over elkaar spreken, gebeurt dat bovendien vaak onzorgvuldig. Misschien komt dat doordat de verschillende plaatjes elkaar eerder lijken uit te sluiten dan aan te vullen. Misschien speelt ook mee dat de verschillende voorstellingen in verschillende tradities zijn ontstaan. Tradities die meer energie hebben gestoken in het eigen gelijk dan in het verstaan en bereiken van de ander.

Ontvankelijkheid

Ik merk dat het gesprek over christelijke toekomstverwachting mij activeert. Wie wil er niet bijdragen aan wereldvrede, duurzaamheid en evangelisatie? Tegelijk merk ik dat het bij mij ook nog twee andere effecten heeft. In de eerste plaats is dat een houding van ontvankelijkheid. Het ligt, voel ik mee met Rob van Houwelingen, niet aan mij of het goed komt. Nee, doe nu maar wat je hand vindt om te doen en verwacht het, omdat je weet dat er een eind aan komt, alles maar van God. Het tweede effect is dat dit gesprek mij uitnodigt om actiever te luisteren naar stemmen die ik eerst niet kon horen of wilde verstaan. Bijvoorbeeld deze stem van William Booth, oprichter van het Leger des Heils:

‘Zolang er nog vrouwen huilen, zal ik strijden.
Zolang er nog kinderen honger lijden, zal ik strijden.
Zolang er nog mannen naar de gevangenis gaan,
erin en eruit, erin en eruit, zal ik strijden.
Zolang er nog één verslaafde is, zolang er nog één
meisje verloren op straat loopt, zal ik strijden.
Zolang er nog één mens het licht van God
niet heeft gezien, zal ik strijden,
strijden tot het bittere eind.’