We moeten weer terug naar Kerst

Wat bezielt de westerse democratieën van deze tijd? Het is een vraag die je vaak hoort. Het antwoord is helaas dat er vaak niets is dat ze bezielt. Er is een morele leegte, waarin burgers voor een antwoord en houvast naar macht en sterke leiders zoeken. Iemand die verheven is boven de chaos. Een Augustus, zoals in de tijd van die eerste Kerst.

Juist daar, in dat niet noemenswaardige plekje, begint het lied van ‘Amazing Grace’. (beeld Inked Pixels/Shutterstock)

In het kort

• Waar geloof en idealen verdwijnen, valt de bodem uit de westerse democratie en klinkt de roep om een sterke leider.
• Andersdenkenden worden tot vijanden, de leider tot verlosser.
• Ook christenen laten zich in meesleuren in de trend waarin de materiële meetlat bepalend is.
• Pal daartegen klinkt de boodschap van ‘Amazing Grace’, van vrede die is uitgezongen voor een stel herders in de buurt van een armetierig gehucht.

‘Er is nooit iemand geweest die ons zo heeft verdedigd, zo voor ons heeft gevochten en van wie we meer hebben gehouden dan Donald J. Trump. Niemand!’ Deze liefdesbetuiging kwam van Ralph Reed, voorzitter van de christelijke Faith and Freedom Coalition, kort nadat president Trump de aftrap gaf van zijn herverkiezingscampagne voor 2020. Met Trump is er helaas ook nauwelijks iemand te vinden die christenen zo heeft weten te verdelen. Niet alleen christenen. Door heel Amerika is een scheidslijn getrokken, die steeds dieper wordt en wordt gevoed door een diepe onvrede.

Eenzelfde scheidslijn is ook in Europese democratieën te vinden. Rapport na rapport wijst daar op een kloof tussen bestuurders en burgers, protestpartijen tieren welig en ontevreden bevolkingsgroepen gaan de straat op. Frankrijk bijvoorbeeld, maakte onlangs de eerste verjaardag mee van de protesten van de ‘gele hesjes’, die de regering naar het politieke leven staan. De regering van president Emmanuel Macron, die de bestaande politieke elite wegvaagde met zijn belofte dat alles anders zou worden. Nu reageert hij met hard politiegeweld dat je eerder in Moskou zou verwachten.

Tot eind november hadden door politieoptreden 315 mensen hoofdletsel opgelopen, raakten 25 mensen een oog kwijt en stierf een oude vrouw nadat ze in haar vensterraam werd geraakt door een traangasgranaat. Het vertrouwen van de demonstranten in de overheid is er niet groter op geworden na de arrestatie van 10.000 demonstranten. Daarvan zijn er 3100 veroordeeld en moeten er 400 de gevangenis in, terwijl tot nog toe niet één onderzoek naar het politiegeweld tot een veroordeling heeft geleid.

Ontdemocratisering

Het voorbeeld van Frankrijk is belangrijk, omdat het laat zien hoe fundamenteel de kloof tussen de nodige Europese regeringen en hun burgers is geworden. In de ‘Democratie-index’ die het Britse blad The Economist ieder jaar opstelt, is Frankrijk het afgelopen jaar afgezakt naar de status van ‘gebrekkige democratie’. Frankrijk: een van de grondleggers en dragers van de Europese Unie en samen met Duitsland ‘de as’ waarom de EU draait.

Aan de andere kant van die as, in Berlijn, heeft de snelle opkomst van de radicale Alternative für Deutschland (AfD) de christendemocratische CDU van Angela Merkel zo weten te ontregelen dat ‘Mutti Merkel’ moest aftreden als partijleider. Dit gebeurt niet terwijl er nog een diepe recessie is. Integendeel, de Duitse maakindustrie schreeuwt om werknemers, en ook in Frankrijk en de VS groeit de economie. Maar de democratie is wel in recessie.

Financiële ongelijkheid erodeert
de samenhang van de samenleving

Voor de ontdemocratisering worden veel oorzaken aangewezen, maar één springt eruit. Al jaren waarschuwen onder meer de Wereldbank en het Wereld Economisch Forum (WEF) dat de toenemende ongelijkheid de ernstigste bedreiging voor de democratie is. Tijdens de jongste top van het WEF bleek dat de allerrijksten er vorig jaar weer met een fijne 12 procent op vooruit waren gegaan. Tegelijk daalde het inkomen van de armste helft van de wereldbevolking met 11 procent. Onlangs meldde de VN in een rapport dat in Europa, ondanks alle waarschuwingen, de ongelijkheid dit jaar opnieuw is verergerd en voor verdeeldheid en onrust in de samenleving zorgt.

Ook in Nederland bestaat de kloof tussen rijk en arm. In ons land leven ruim 900.000 mensen onder de armoedegrens. Juist sinds de economische groei in 2015 echt doorzette, is de afname van de armoede gestagneerd. Soms stort de overheid zelf burgers in een financiële afgrond. De manier waarop de Belastingdienst bij kleine foutjes van burgers meedogenloos tekeer is gegaan, was voor honderden, zo niet duizenden levensverwoestend.

Toplaag

Aan de andere kant van de streep mocht de rijke toplaag van Nederland in één jaar tijd weer 10 procent in aantal toenemen. Nederland scoort met deze rijke toplaag wereldwijd zelfs in de top-4, meldt de Zwitserse bank Credit Suisse. Dergelijke ongelijkheid erodeert de samenhang van de samenleving. De onvrede van mensen die zich achtergesteld voelen, wordt blijvend. In hun ogen is er geen oplossing meer, behalve dan de bevoorrechte positie van de elite te doorbreken door een sterke leider.

Barack Obama was zo iemand in de ogen van velen in de VS en daarbuiten. Hij won het presidentschap met zijn belofte van ‘Change, yes we can!’ Maar Obama probeerde het binnen democratische regels – en liep vast. Trump staat symbool voor een ander slag leider dat zich niet stoort aan wetten en regels, maar zichzelf als norm stelt. Hoewel hij met zijn kabaal en Twittercampagnes de meeste aandacht trekt, is hij niet de enige. Boris Johnson in Groot-Brittannië, Jair Bolsonaro in Brazilië en Viktor Orbán in Hongarije zijn maar een paar voorbeelden van leiders die op een vergelijkbare manier optreden.

Protestpartijen tieren welig en ontevreden bevolkingsgroepen gaan de straat op. (beeld Alexandros Michailidis/Shutterstock)

Deze leiders zijn door hun aanhang willen en wetens gekozen om te schofferen, het politieke systeem te ontregelen en desnoods – of misschien zelfs liefst – de lastige instituties van de democratische rechtstaat buitenspel te zetten. Dat kan niet zonder een vrijwel absoluut zwart-witdenken. Dus benadrukt Trump dat de Democraten ‘jullie en ons land zoals we dat kennen, willen vernietigen’. Het is pijnlijk te zien dat voor sommige christelijke leiders in de VS zelfs dat niet ver genoeg gaat.

Eind november zetten Franklin Graham, zoon van de evangelist Billy Graham, en de bekende christelijke commentator en schrijver Eric Metaxas de meest vergaande stap in het vijanddenken. Volgens Graham leek het onderzoek naar ongrondwettige handelingen van Trump ‘bijna op een demonische kracht’. Metaxas vond dat te zwak uitgedrukt: ‘Het is niet bijna demonisch. Jij en ik weten in ons hart dat dit een geestelijke strijd is.’

Oordelen

Metaxas bijvoorbeeld laat zien dat ook overtuigde christenen snel van standpunt kunnen veranderen. In 2012 stond hij nog naast president Obama bij het National Prayer Breakfast. Obama vertelde er hoe hij Jezus had gevonden ‘terwijl ik Hem zo veel jaren niet eens zocht’. Metaxas zong er aan het eind van zijn toespraak samen met de president en de hele zaal ‘Amazing Grace’. ‘Als je Jezus kunt zien in de ogen van je tegenstanders, dan weet je dat je door Gods ogen kijkt en niet door die van jezelf’, hield Metaxas de aanwezigen voor. Dat was 2012. In 2019 zijn de Democraten ‘vijanden’ die volgens Metaxas worden geleid door demonische krachten.

Het effect van dit ongeremd oordelen door christelijke leiders is verwoestend voor het getuigenis van de kerken, zegt de christelijke schrijver Philip Yancey in zijn boek What’s so Amazing about Grace? Hij stelde voor zijn boek onbekenden de vraag: ‘Als ik de woorden “evangelisch christen” zeg, wat denk je dan?’ Het antwoord was meestal een politieke omschrijving en niet één keer een beschrijving die refereerde aan een boodschap van genade, van mededogen, van redding. Niet één keer…

‘Redders zijn tot misdadigers gemaakt’

Is dit typisch Amerikaans? Of horen we echo’s van dit radicale vijanddenken ook in de discussie in ons land? Het ‘America first’ is niet veel anders dan het ‘wij eerst’ in Frankrijk, België, Oostenrijk, Nederland, Duitsland en andere Europese landen. De belofte van Trump om ‘het moeras in Washington droog te leggen’ is dezelfde als die van partijen als de PVV en FvD om ‘het partijkartel te doorbreken’; de eigen ‘boreale’ cultuur te beschermen tegen de ‘homeopathische verdunning van de Nederlandse bevolking’ die ‘wordt kapotgemaakt door de mensen die ons juist zouden moeten beschermen. Vaak wordt daar dan de ‘christelijke cultuur’ bijgesleept – terwijl juist in Europa de kerken zijn leeggelopen.

Meedogenloos

Voor wie denkt dat in de VS de politiek veel harder is dan die in Europa: ook ons land heeft samen met 27 andere EU-lidstaten een meedogenloos besluit genomen. Op 27 maart van dit jaar besloten de Europese regeringsleiders gezamenlijk om de Europese marineschepen op de Middellandse Zee terug te trekken, zodat ze geen drenkelingen uit zee en uit wrakke bootjes meer zouden opvissen, zoals de wet op zee voorschrijft. Kort daarna stelde de Italiaanse regering het redden en aan land brengen van mensen zelfs strafbaar. De UNHCR, de vluchtelingenorganisatie van de Verenigde Naties, vatte deze Europese kordaatheid samen: ‘Redders zijn tot misdadigers gemaakt.’ Maar politiek ‘scoren’ dergelijke besluiten. Want strenge straffen en harde grenzen blijken veel kiezers de schijnzekerheid te bieden die ze zoeken. Al duurt de tevredenheid telkens maar erg kort en komt al snel de roep om nieuwe, harde maatregelen. Het beschermen van de eigen Mammon, of die tegenwoordig nu Euro of Dollar heet, vraagt telkens nieuwe offers.

Materiële meetlat

Een andere dan de materiële zekerheid om de eigen positie te beschermen, hebben velen niet meer. Het christelijk geloof is in het overgrote deel van Europa niet langer de standaard, bevestigde een omvangrijk onderzoek in 2018 door de St. Mary’s universiteit in Londen. De alternatieve idealen, van de traditionele politieke ideologieën, zijn echter uitgeblust. Wat overblijft, is de materiële meetlat: worden mijn positie, mijn inkomen, mijn welzijn bedreigd en wie kan daar wat aan doen? In semi-dictaturen als China en – in iets mindere mate – Rusland is de macht van de grote leider bij uitstek op dit principe gebaseerd en is er geen ruimte voor ander denken.

Frustratie

In een interview met het blad Foreign Policy gaf de Poolse oud-dissident en oud-president Lech Walesa kortgeleden een scherpe analyse van de ethische malaise in westerse democratieën – waar de kiezers nog wel een keuze hebben. Nadat het communisme ten onder ging, zo stelt Walesa, hebben de westerse landen zich in een ‘kapitalistische ratrace’ gestort waarvan vooral de rijke bovenlaag heeft geprofiteerd. Maar de basis, een gemeenschappelijk stelsel van idealen die de samenleving kunnen dragen, is genegeerd. In plaats daarvan kwam de frustratie van bevolkingsgroepen die in de ratrace niet kunnen meekomen, maar wel de rijkdom van anderen voortdurend als ideaalbeeld krijgen voorgeschoteld. Als er dan geen andere idealen tegenover staan, voedt dat het gevoel beroofd te zijn.

De hang naar een sterke leider is daarbij de vertaling van de wens om de eigen opvattingen aan ‘de anderen’ te kunnen opleggen. Het eigen wereldbeeld, gebaseerd op informatie uit eigen gekozen bronnen, verdraagt immers geen tegenspraak. Idealen die compromissen vragen, worden weggezet als leugens van de elite en de media. Het mooiste zou zijn dat er een leider opstaat die verheven is boven de chaos en die het eigen land en het eigen volk echt veiligheid kan bieden. Een soort ‘door God gegeven redder’, zoals de nodige Amerikaanse christelijke leiders Trump wel noemen.

Vredevorst

Zo’n verheven leider met bijna goddelijke status was er een tijd geleden ook. Zijn macht had een eind gemaakt aan de chaos in het Romeinse Rijk en hij, Augustus, de Verhevene, ging zijn onderdanen eens te boek stellen. Ook in dat gat dicht bij Jeruzalem: Betlehem, te armetierig om als plek in Juda genoemd te worden. De geestelijke leiders van Jeruzalem namen niet eens de moeite om mee te reizen met die wijzen uit het oosten die naar de plek van de nieuwe koning kwamen vragen. Ja, die plek wisten ze wel, die konden ze in Micha wel aanwijzen. Maar het geloven? Dat was niet meer van hun tijd, met z‘n machtige tempel en machtige leiders.

Maar juist daar, in dat niet noemenswaardige plekje, begint het lied van ‘Amazing Grace’, van een God die zijn boodschap van verbazingwekkende vrede en genade laat uitzingen door een engelenkoor. Niet voor de machthebbers in Jeruzalem of Rome, maar voor een stel verbijsterde herders. Tweeduizend jaar later klinkt dat lied van de Vredevorst nog steeds. Het staat tot het eind van de tijd tegenover de roep om een machthebber die het eigen gelijk en dat van zijn volk wel eens aan anderen zal opleggen. Dat is niet de weg van die Vredevorst. Diens weg is er een van genade en van echte bezieling: ‘Niet door kracht of door geweld, maar door mijn Geest.’ Kerst vraagt te kiezen voor die weg.