Pastoraat: de bloedsomloop van de gemeente

Wat is eigenlijk pastorale zorg? Er klinkt nieuwsgierigheid door in deze vraag. Van iemand die nieuw is in de wereld van het pastoraat kan ik me voorstellen dat hij of zij deze vraag stelt, maar er klinkt ook een soort van verzuchting in door. Kan een ervaren ouderling of pastoraal werker niet verzuchten: ‘Zo langzamerhand weet ik niet precies meer wat pastorale zorg eigenlijk is!’ Het voelt als een uitdaging om die vraag ook nu weer opnieuw te beantwoorden.

(beeld Prixel Creative/Lightstock)

Om te beginnen is een andere vraag nuttig. Is die vraag wat pastorale zorg eigenlijk is wel te beantwoorden? Ik stel de tegenvraag om mezelf ervan bewust te maken wat voor soort antwoord ik eigenlijk verwacht. Pastoraat is namelijk enorm veelzijdig, veelkleurig en veelvormig. Alleen al in één mensenleven kunnen zich allerlei situaties voordoen van vreugde en verdriet, voorspoed en tegenspoed, leven en dood. Daar komt dan nog bij dat er zo veel verschillende mensen zijn: vrouwen en mannen, jongeren en ouderen, gehandicapten en niet-gehandicapten, lesbo’s, homo’s en hetero’s.

• Pastor Willem bezoekt Petra, die vanwege een hartinfarct in het ziekenhuis ligt. Wat gebeurt er met iemands geloofsvertrouwen als zoiets zich voordoet?
• Dominee Kees zoekt Jan op. Twee weken geleden is zijn vrouw begraven. Hoe gaat het met Jan en met zijn rouwproces?
• Pastoraal werker Wiebe heeft een overleg met enkele gemeenteleden die bereid zijn om in de komende tijd Fred te bezoeken die depressief is. Het gaat erover waar je aan moet denken en op moet letten bij bezoekwerk aan een depressief iemand.
• Een pastor krijgt vaak te maken met relaties, op een positieve manier (huwelijksvoorbereiding) en op een negatieve manier (echtscheidingsproblematiek).
• Erica maakt deel uit van het pastorale team van de kerk. Ze heeft vanmorgen een gesprek met Marian, die met haar wil praten over haar werksituatie, waarin ze nogal wat tegenslag meemaakt en zich onzeker voelt.
• Kringleider Wilma baalt van de kringsamenkomst van gisteravond. Het is al nooit zo gemakkelijk om een beetje verstandig met Hans om te gaan, omdat hij agressief uit de hoek kan komen. Gisteravond ook weer: opeens verweet hij Joke dat ze altijd over zichzelf zit te praten en daar eens een keer mee moet stoppen. Hoe gaat het nu verder met die twee op de kring?

Verschillend

Bovenstaande opsomming van verschillende pastorale situaties zou nog wel even kunnen doorgaan. In elke situatie ziet pastorale zorg er weer anders uit. Mensen worden aangespoord om zich zo open mogelijk op te stellen richting hun niet-gelovige familie. Iemand wordt bemoedigd om op God te blijven vertrouwen in een aangrijpende verliessituatie. Een ander wordt gecorrigeerd vanwege zijn onverstandige woorden tijdens een gemeentevergadering. Mensen worden aangevuurd om te streven naar verzoening in hun complexe familiesituatie. Ouders worden bezield om te blijven bidden voor hun zoon die geen contact meer wil en de kerk heeft verlaten. Iemand werd geconfronteerd met zijn afwezigheid toen zijn eenzame moeder hem nodig had en tevergeefs zijn hulp inriep.

Pastoraat is veelzijdig, veelkleurig en veelvormig

Eén antwoord volstaat niet voor al deze verschillende situaties: één antwoord op die vraag wat pastorale zorg is. Want in de ene situatie ziet pastoraat er heel anders uit dan in een andere. Anders gezegd: een omschrijving van pastoraat is ontoereikend om alle aspecten, variaties en kleuren van pastoraat te omvatten.

Schakel

Tussen al die uiteenlopende pastorale situaties bestaat echter wel een verbindende schakel. Want het overkoepelende is dat het steeds gaat over de relatie tussen God en mensen. Omdat ‘relatie’ wat technisch of kil kan klinken, zeg ik liever: het gaat steeds over de verbondenheid tussen God en mensen. God is met mensen verbonden en mensen zijn dat met God. Juist omdat de verbondenheid tussen God en mensen er zo verschillend en gevarieerd uitziet, is pastoraat zo veelkleurig en veelzijdig.

Sommige mensen hebben een sterke verbondenheid met God, maar de verbinding kan bij anderen zwak of flinterdun zijn. Mensen kunnen een doorleefde relatie met God ervaren, terwijl voor anderen de verbinding met God een mager en moeizaam verhaal is. Pastoraat is dat die sterke of zwakke verbondenheid met God ter sprake komt; dat daarover wordt doorgepraat, met veel of weinig woorden (soms kan het ook helpen om een tekening te maken van je verbinding met God!).

Communicatie

(beeld Prixel Creative/Lightstock)

Pastoraat betekent dat God ter sprake wordt gebracht. Dat er (verbaal of non-verbaal) gecommuniceerd wordt over de verbinding tussen God en mensen; de verbinding tussen God en ons en tussen God en jou. Voor alle duidelijkheid: God ter sprake brengen betekent niet dat God er nog niet was in het leven van een mens. Hij is er altijd. God ter sprake brengen betekent dat je samen wilt ontdekken hoe en wanneer God al aanwezig en bezig is in jouw leven! Het betekent dat iemands persoonlijke situatie gekoppeld wordt aan Gods evangelie. Een pastor wil in geloof en met het hart communiceren over de verbondenheid met God van de mens die zij of hij opzoekt en die een schepsel van God is.

Waarom-vraag

Maar waarom zou je als pastor God ter sprake willen brengen? Waarom doen wij aan pastoraat? Het antwoord op die urgente vraag ligt besloten in wat ik al onder woorden bracht. God is met mensen verbonden. Hij wil met mensen verbonden zijn. Dat is het diepste antwoord op die waarom-vraag. De Bijbel laat ons zien dat de drie-enige God geïnteresseerd is in het leven van mensen van wie Hijzelf de schepper en redder is. God is dus betrokken op de persoonlijke leefsituatie van mensen. In het pastoraat staat juist die persoonlijke leefsituatie centraal!

Levensverhalen

Je kunt de Bijbel op een bepaalde manier typeren als een boek vol levensverhalen waarin God bezig is. De voorbeelden zijn te veel om op te noemen. Het begint meteen al met het verhaal van Adam en Eva. De verhalen blijven komen. Denk aan Job, Abraham en Jozef. Lees het uitgebreide verhaal over David. Je kunt ook denken aan het getuigenis van Psalm 139 (en andere psalmen). In het Nieuwe Testament gaat het verder met de verhalen van Petrus en Johannes en niet te vergeten dat van Paulus. Denk aan de betrokkenheid van Jezus hier op aarde bij de persoonlijke leefsituatie van mensen, vooral in situaties van ziekte, ellende, handicap enzovoort.

Deze Bijbels-theologische lijn rechtvaardigt de stelling dat het verhaal van God en het verhaal van mensen op elkaar betrokken zijn. Hoewel God niet afhankelijk is van mensen, kan toch het verhaal van God evenmin verteld worden zonder het verhaal van mensen. Dat is uiteindelijk het antwoord op de vraag naar het waarom van pastoraat. Waarom zou je God ter sprake willen brengen als mensen vertellen over de ups en downs in hun leven? Omdat God geïnteresseerd is in het leven van mensen! Hij wil mensenlevens redden en mensen tot hun bestemming brengen.

Antwoord

Zo komen we ook de intentie van pastorale zorg op het spoor. Het doel van pastoraat is dat je zoekt naar het antwoord dat iemand geeft op Gods betrokkenheid. God wil met mensen verbonden zijn. Hij heeft ons ook op zo’n manier geschapen dat we op allerlei manieren reageren op zijn interesse in ons. God heeft ons gemaakt als mensen die antwoorden op zijn woorden. Wij reageren met blijdschap of met boosheid, met toenadering of met vluchtgedrag, met vragen of met klagen. We kunnen ook reageren met afwijzing van Gods betrokkenheid of met ontkenning van zijn interesse. Daarover gaat pastoraat: hoe ziet jouw antwoord op Gods betrokkenheid eruit?

Doorpraten

Een volgende stap is dan dat pastoraat ook de intentie heeft om door te praten over ons antwoord op Gods betrokkenheid. Op welke manier geven wij onze verbondenheid met God vorm, als antwoord op Gods verbondenheid met ons? Kan die verbondenheid nog groeien? Of is er een andere richting nodig?

Gods verhaal kan niet verteld worden zonder ons verhaal

Een voorbeeld: Eline is een vrouw die veel tegenslag in haar leven heeft meegemaakt. Ze heeft de neiging om te benadrukken wat God in haar leven niet heeft gedaan, maar volgens haar wel had moeten doen. Toch lukt het haar pastor in de loop van de tijd om Eline meer te laten ontdekken wat God in haar leven juist wel heeft gedaan, maar waar zij geen oog voor had.

Niet-weten

Daarom is onze pastorale houding een factor die ertoe doet in het contact met mensen. Om te zoeken naar een antwoord op Gods betrokkenheid op iemands leven past een houding van niet-weten. Als je als pastor na een paar woorden van iemand al denkt te weten hoe haar of zijn antwoord op Gods betrokkenheid eruitziet, dan ben je gauw uitgepraat. Misschien kan ik nog beter zeggen: dan ben je gauw uitgevraagd! Want belangrijk is juist dat je komt met een houding van niet-weten en dat je daarom attent luistert naar het verhaal van de ander door steeds maar te blijven vragen. Helemaal wanneer een pastoraal contact nog op gang moet komen, is het belangrijk om je mening of oordeel op te schorten.

Het is ook eerlijk om dan tegen jezelf te zeggen dat jij en die ander bij ‘punt nul’ beginnen. Misschien weet je dat die ander in de afgelopen tijd veel heeft meegemaakt, maar het gaat erom dat die ander dat nu aan jou als pastor gaat vertellen. En niet alleen maar wat zij heeft meegemaakt, maar vooral ook wat zij ervan vindt en hoe zij erop reageert. Daarom is het van groot belang om jezelf voor te houden dat je (nog) niets weet.

Kom met een houding van niet-weten

Deze houding lijkt vanzelfsprekend. Toch is dat allerminst zo. Zeker in de setting van een kerkelijke gemeente ken je elkaar vaak al wat langer. Als pastor weet je soms ook welke verhalen over iemand de ronde doen (zeurkous, slachtoffer, optimist, idealist). Dan valt het niet mee om open en onbevangen een pastoraal contact met iemand aan te gaan en niet alvast allerlei zaken in te vullen. Zo’n houding van niet-weten vraagt om oefening en discipline.

Veiligheid

Daar komt nog bij dat veiligheid cruciaal is voor een pastoraal contact. Iemand moet het gevoel krijgen dat haar of zijn verhaal bij jou als pastor in goede handen is, inclusief alle gevoelens en gedachten die erbij horen. Die veiligheid staat meteen onder druk als een pastor vrij snel gaat invullen voor de ander wat zij of hij wel zal moeten denken of voelen.

Pastoraat wordt wel getypeerd als de bloedsomloop van de gemeente. Een sprekend beeld. Door de bloedvaten van ons lichaam stroomt het bloed dat alle lichaamsdelen van voeding en zuurstof voorziet. Pastoraat zorgt ervoor dat het bloed blijft stromen. Pastoraat zorgt ervoor dat God aan het woord blijft komen in de kerkelijke gemeente.

Peter van de Kamp was onder meer docent pastoraat aan de TU in Kampen. Eind 2018 ging hij met emeritaat. Bijgaand artikel is een bewerking van een artikel dat verscheen in Dienst, nummer 2 2018 (www.blad-dienst.nl).

Doorpraten over pastoraat

De vraag ‘wat is pastoraat eigenlijk?’ kun je bespreken binnen een pastoraal team of een kerkenraad, maar ook binnen een kring of wijkgroep met het oog op onderling pastoraat. Dit kan aan de hand van de volgende vragen:

• De verbondenheid tussen God en mensen (hoe zwak of sterk ook) wordt beschouwd als de verbindende schakel tussen verschillende pastorale situaties. In hoeverre herken je dat?
• De kerk ‘doet aan pastoraat’ omdat God geïnteresseerd is in mensen en betrokken wil zijn op hun persoonlijke leefsituatie. Welk accent zou jij aanbrengen als je de vraag naar het waarom van pastoraat beantwoordt?
• Wat is voor jou het meest aansprekende verhaal in de Bijbel als het gaat over Gods verbondenheid met mensen?
• In het artikel staat een verhaal over Eline die door haar pastor gecorrigeerd wordt. Welke voorbeelden van corrigerend pastoraat ken jij?
• Voor de houding van ‘niet-weten’ wordt wel het beeld van een gastvrouw gebruikt om de open en belangeloze houding van de pastor te typeren. Wat vind je van dat beeld?