Kerst in de tropen

Het is er op 25 december ruim 30 graden, maar dat weerhoudt de Batak in Indonesië er niet van om groots en fanatiek kerst te vieren. Het riep bij de naar Zuidoost-Azië uitgezonden theologe Alice Langbroek-Knoeff vragen op. Ook over ónze kersttraditie.

Batakse christenen zijn dol op kerstversieringen. Hoe kitscheriger hoe beter. (beeld AN Photographer2463/Shutterstock)

Jihan zuchtte. Het was allemaal wel erg veel werk. Hij moest geld bijeensprokkelen om een tent neer te zetten, een geluidsinstallatie te huren en alle meisjes van de voorbereidingscommissie naar de kapper te sturen. Hij moest een dominee en een band regelen. En hij moest zorgen voor de lucky draw na de kerstviering. ‘Maar dat is toch je plicht als christelijke wiskundestudent’, zei hij. Net zoals het niet meer dan normaal is om bij de kerstvieringen van je vrienden van andere faculteiten te zijn. En bij de kerstvieringen van de jeugdgroep van je kerk. En bij het oecumenische kerstfeest van je woonwijk. En…

Batakse christenen zijn dol op kerstversieringen. Een beetje christen viert zeker twintig kerstfeestjes. Daarbij geldt: hoe kitscheriger hoe beter. Gouden kerstkransen, glitterende sneeuwvlokken, enorme plastic kerstbomen met knipperende, gekleurde lichtjes. De kerstkransen met ‘Merry Christmas’ blijven gerust het hele jaar op de buitendeur hangen, zodat iedereen weet dat je christen bent. Ook de kerstman blijft het hele jaar in het glas-in-loodraam van de kerk op zijn arrenslee zitten. Alle kerst is christelijk en dus zingen we op een warme zaterdagmiddag begin december direct na het gedragen ‘Stille nacht’ een vrolijk ‘Jingle bells’ en wensen we elkaar a merry christmas and a happy new year toe.

Cadeautjes

Als buitenlander is het makkelijk om kritisch te kijken naar de kerstcultuur van de Batak. Er zijn zo veel dingen die moeten, niet van God, maar van elkaar. En in de vieringen zitten zo veel elementen die niet gericht zijn op de eer van God, maar op de eer en glorie van de organiserende commissie. Want de kerstviering van de wiskundefaculteit moet natuurlijk minstens zo goed zijn als die van de natuurkundefaculteit, liefst zelfs met mooiere kleding, kapsels en kerstbomen.

In Nederland doen we dat soort dingen niet. In Nederland vieren we kerst heel gewoon. Gewoon naar de kerk, gewoon op familiebezoek, gewoon lekker eten (maar natuurlijk niet overdadig, zoals de heidenen doen) en gewoon een kerstboom. Al is die kerstboom wel wat ongemakkelijk, met zijn heidense achtergrond. Maar voor de gezelligheid staat hij er toch gewoon bij. Zonder cadeautjes natuurlijk, want godvrezende gereformeerden doen daar niet aan met kerst.

Ik herinner me het verdrietige gevoel toen familieleden elkaar met kerst cadeaus begonnen te geven

Maar dan ga je als Nederlands-gereformeerde de zending in en vier je je eerste kerst in den vreemde, samen met godvrezende collega’s uit Nieuw-Zeeland, Amerika en Duitsland. Ik heb nog overwogen om principieel te zijn en uit te leggen dat het niet christelijk is om cadeautjes te geven met kerst, maar ik kon me de principes erachter even niet meer herinneren. Wel herinnerde ik me het verdrietige gevoel toen familieleden elkaar met kerst cadeaus begonnen te geven. Na jaren langzaam te zijn afgegleden was dat toch wel de definitieve stap waardoor we wisten: ze zijn nu echt randkerkelijk.

Voor mijn teamleider op het zendingsveld waren kerstcadeaus echter vanzelfsprekend: ‘Omdat God van mensen houdt, gaf Hij het mooiste wat Hij had, zijn eigen Zoon. Dat vieren we en gedenken we door elkaar mooie dingen te geven.’

Droog brood

Het lijkt erop dat kerst overal ter wereld het feest van overvloed is. Je versiert je huis met een smaakvol kerststuk of met knipperende glitters, al naar gelang je cultuur, en je zorgt voor extra lekker eten. Gevulde kalkoen voor de Engelsen, pittig varkensvlees gemengd met bloed voor de Batak. Zelfs in de kerk zijn er extra’s. Ik herinner me de trompetten die één keer per jaar waren toegestaan om naast het orgel extra luister te verlenen aan de kerkdienst.

Een voordeel van mijn ervaringen met kerst in zowel de westerse als de Aziatische cultuur is dat ik weer op zoek ben gegaan naar de basis. Kerst, wat was dat ook alweer? We vieren dat Christus zonder verwijt de hemelse heerlijkheid achter zich liet om mens te worden. Daar was niet veel westers of Aziatisch aan. Het was allereerst ontluisterend. Hij kwam in de nederige kribbe in Betlehem. En zelfs als Hij in een luxe privékliniek geboren zou zijn: de vertrouwde aanwezigheid van de Vader wisselde Hij in voor een leven onder de vloek van de zonde. Hoe kun je dat als christen passend vieren?

Gewikkeld in doeken is misschien wat lastig op de fiets, maar daar moet een contextueel equivalent voor te vinden zijn

Ik vraag me af waarom we juist bij kerst zo veel extra’s willen. Met kerst vieren we toch de vernedering van de Zoon van God? Hij legde alle hemelse glorie af en koos voor een simpele levensstijl, zonder toeters en bellen. Hij werd niet in een paleis geboren, waar ongetwijfeld het gemeste kalf zou zijn geslacht en waar mooie kleren voor Hem klaar hadden gelegen. Hij werd gewoon gewikkeld in doeken, want voor meer hadden Jozef en Maria geen geld.

Theologisch gezien zou het volgens mij veel logischer zijn om kerst simpel te vieren, bijvoorbeeld met droog brood (of witte rijst natuurlijk). En dan straks met Pasen, dan kan uitbundig gevierd worden, met als hoogtepunt Hemelvaart. Hemelvaart? Ja, Hemelvaart, het feest van Jezus’ verhoging, toen Hij als overwinnaar de goddelijke glorie in ontvangst nam.

Lasterlijk

Hoe is het gekomen dat we kerst zo uitbundig vieren? Dat heeft te maken met het midwinterfeest. Voordat het evangelie in de Lage Landen werd verkondigd, was er al een ceremonie in het midden van de winter, om de zonnewende te vieren en misschien wel om met de rituelen van lichtjes en groene bomen te garanderen dát het licht inderdaad terug zou komen.

De eerste gelovigen moesten kiezen wat ze met dat feest zouden doen: gewoon laten voortbestaan, helemaal verbieden of herinterpreteren. Ze kozen voor het laatste en besloten het te koppelen aan de viering van de komst van Jezus, het licht dat gekomen is in de wereld. Veel van de voorchristelijke symbolen bleven bestaan en kregen een plek in het kerstfeest. Later werden deze symbolen zelfs meegenomen naar de tropen. Daarom staat ook hier vanaf begin december in elke kerk een plastic kerstboom te knipperen en te glimmen, ook al zijn de dagen voor kerst niet donker en zijn de bomen het hele jaar groen.

Zijn we ooit in staat geweest om de heidense elementen van kerst uit te bannen? (beeld Yuganov Konstantin/Shutterstock)

‘Eerste gelovigen’ bestaan ook vandaag nog. Mensen die leven tussen animisten, moslims, hindoes of andersgelovigen en daar als eersten aangeraakt worden door God en christen worden. Het nieuws dat God als mens geboren werd, moeten ze zelf verwerken. In de ene cultuur klinkt dat als bijna vanzelfsprekend, omdat bomen, hemellichamen of dieren al gezien werden als goddelijk of heilig. In een andere cultuur klinkt het onbestaanbaar, lasterlijk, omdat men God kent als hoog, heilig, één en onveranderlijk. Een geboorte in een stal klinkt naar arm, aards, zinnelijk, voortplanting, meervoud en verandering.

Nieuwe gelovigen hebben veel om te verwerken en te doordenken. Als de nieuwe boodschap al te goed aansluit bij de mensen, loop je dan niet het risico zomaar een oud, onchristelijk gebruik van een nieuw, christelijk laagje te voorzien? En andersom, als de rijke boodschap van kerst vooral weerstand oproept, doe je er dan wel goed aan het zichtbaar en uitbundig te vieren? Werp je je parels dan niet voor de zwijnen?

Zweet

Meestal kun je aan de feesten en de cultuur van jonge kerken vooral goed zien uit welke cultuur de zendende kerken kwamen. Dat is op een bepaalde manier jammer. Het is jammer dat met het evangelie zo veel Europese cultuur is meegekomen, die weliswaar is overgenomen en gekopieerd door de nieuwe gelovigen, maar niet is begrepen. Ik heb weleens geprobeerd aan mijn theologiestudenten uit te leggen waar de kerstboom vandaan komt. Het werd een lang verhaal over vier seizoenen, korte dagen, bomen die dood lijken en heidense gebruiken. Ik denk niet dat het overkwam. Ik vraag me af of dat in Nederland heel anders is.

Ik stel voor om kerst, de geboorte van het lam van God,
in de lente te vieren

De kerstboom in een land waar de bomen niet kaal worden is niet het enige voorbeeld. Ik denk ook aan de lange zwarte toga, waardoor om tien uur ’s morgens het zweet van je rug druipt, en aan twee collectes, allebei voor hetzelfde doel. Het zijn allemaal voorbeelden van cultuurexport. Waarom mochten de Indonesische gelovigen niet gewoon hun eigen traditionele klederdracht aan naar de kerk? Misschien omdat de zendeling bang was dat daar nog een heidense betekenis aan vastzat, zonder zich te realiseren wat de achtergrond was van zijn eigen gebruiken.

Ik merk dat het me weinig moeite kost om soortgelijke voorbeelden aan te wijzen in de Nederlandse kerk. Zelfs de Reformatie en latere bewegingen die terug wilden naar de bron hebben lang niet alle sporen uitgewist.

Lente

Ik heb me verbaasd over het kitscherige en grootse kerstfeest onder de Batak. De kerstboom, sneeuw en lampjes passen hier net zo min als in Israël. Maar de vraagtekens die ik erbij zet, kan ik net zo goed plaatsen bij de westerse versie van het kerstfeest, en bij mijzelf. Heb ik me ooit echt afgevraagd wat het betekent dat God in Jezus mens is geworden? En draagt mijn kerstfeest bij aan die verwondering en dankbaarheid?

Zijn we in Nederland ooit in staat geweest om de heidense elementen van kerst uit te bannen? Misschien wel niet. De laatste decennia keert het heidendom immers weer terug in de Lage Landen. Op zich lijkt me er niets op tegen om het kerkelijk jaar te verbinden met de seizoenen. Dat zien we in het oude Israël ook gebeuren. Maar zou het niet verfrissend zijn om het kerkelijk jaar eens een jaartje om te gooien, om zo vernieuwd onder de indruk te raken van wat Johannes schrijft in Johannes 1:14: ‘Het Woord is mens geworden en heeft bij ons gewoond, vol van goedheid en waarheid, en wij hebben zijn grootheid gezien, de grootheid van de enige Zoon van de Vader.’

Ik stel voor om kerst, de geboorte van het lam van God, in de lente te vieren. In het najaar volgt dan de lijdenstijd, als alles om ons heen dood lijkt te gaan, met in december Goede Vrijdag, Pasen en Hemelvaart en op 1 januari Pinksteren, als het nieuwe begin. Niet gevolgd door een typisch Nederlandse kerkelijke zomerslaap, maar door een nieuw jaar in Gods geschiedenis. Misschien zou de vervreemding ons helpen om andere elementen te ontdekken aan de heilsfeiten, zoals het vieren van kerst in een andere cultuur dat bij mij bewerkstelligde.

Leestips

Nico den Bok, Guus Labooy (red.), Wat God bewoog mens te worden, Zoetermeer (Boekencentrum), 2003. Verschillende auteurs belichten het wonder van de menswording vanuit hun eigen invalshoek.

Christian Wiman, Mijn heldere afgrond, Hilversum (Brandaan), 2016. Een aangrijpend boek van iemand die pas kort christen is. Door een terminale ziekte doordenkt hij onder meer hoe Christus in deze wereld met zijn pijn en zinloos lijden aanwezig is.

Webtips

Tips bij kerst in andere culturen:

www.uu.nl/nieuws/kerst-in-singapore-tussen-kooplust-en-christendom
www.whychristmas.com/cultures/india.shtml
www.globalindonesianvoices.com/28940/the-indonesian-way-of-celebrating-christmas/

Een kritische blik op onze kersttraditie:
www.amen.nl/artikel/1114/wat-is-er-mis-met-kerst