‘Samen geloven? Gewoon doen!’

‘Doe zo gewoon waar mogelijk en zo speciaal waar nodig.’ Deskundige José Korsaan van de Bijbelmethode Bijzonder! en de predikanten Rein Hoekstra en Maurits Oldenhuis vertellen over inclusief kerk zijn in de praktijk.

‘Vaak mengen zij zich als eerste in het gesprek, met heel behartigenswaardige opmerkingen’, zegt predikant Maurits Oldenhuis over zijn verstandelijk beperkte gemeenteleden. (beeld karelnoppe/Shutterstock)

‘Gemeenteleden met een verstandelijke beperking zijn echt een voorbeeld voor onze gemeente’, zegt José Korsaan. ‘Aanvankelijk werd er amper gereageerd als de dominee eens een vraag stelde in de kerkdienst. Maar sinds verstandelijk beperkte kerkgangers spontaan antwoord gingen geven, durven anderen dat ook gewoon te doen. Hartverwarmend is vaak het geloof dat uit hun oprechte reacties spreekt. “Ik hou van Jezus”, heel eenvoudig.’

Korsaans gemeente is de GKv Putten. Een verzoek van een jonge verstandelijk beperkte vrouw aan de kerkenraad om geloofsbelijdenis te mogen doen, was voor Korsaan aanleiding om Bijzonder! te ontwikkelen, een Bijbelmethode voor mensen met een (lichte) verstandelijke beperking. ‘Zij was proefpersoon. Met de voorwerpen die ze gemaakt had, kon ze heel goed aan de dominee en de ouderling uitleggen wat het geloof voor haar betekende.’

Kinderachtig

Korsaan, ooit groepsbegeleider in een logeerhuis van stichting Sprank, verzorgt voor ambtsdragers en gemeenteleden cursussen inclusief gemeente zijn, over de integratie van mensen met een verstandelijke beperking. Hier en daar is het nog een kwestie of een verstandelijk beperkt gemeentelid belijdenis kan doen, verneemt ze van deelnemers. ‘De vraag is dan of hij of zij daar wel verantwoordelijkheid voor kan nemen. Op dat vlak is er echter veel meer openheid dan twintig jaar geleden. Belijdenis doen is meestal mogelijk.’

In haar eigen gemeente coördineert Korsaan een maatjesproject. ‘Iedere verstandelijk beperkte heeft een maatje die hem of haar indien nodig ondersteunt of bij wie men gewoon een kopje koffie kan gaan drinken. De één heeft daar meer behoefte aan dan de ander. In elk geval weten verstandelijk beperkten dat ze gezien worden. In veel gemeenten zijn aangepaste Bijbelstudiegroepen en af en toe een aangepaste dienst. Maatjesprojecten als de onze zijn er nog maar weinig.’

‘Wees niet te expliciet inclusief’

In het algemeen constateert Korsaan in gemeenten enige onzekerheid over hoe men kan omgaan met verstandelijk beperkten. ‘Ik snap dat best. Als je ouderling bent van iemand met een beperking en je bent zelf elektromonteur, dan is het niet zo vreemd dat je er weinig van weet. Ik heb een makkelijke stelregel: doe zo gewoon waar mogelijk en zo speciaal waar nodig. Soms hebben mensen met een lichte verstandelijke beperking een hekel aan aangepaste diensten. Die vinden ze veel te kinderachtig en overdreven. Houd het eenvoudig, maar maak het niet te simpel. Ze mogen dan vaak het verstandelijke niveau van een kind hebben, ze zijn wel volwassen, ze hebben werk, ze spelen niet meer.’

Korsaan adviseert gemeenten om een paar coördinatoren aan te wijzen die alles rondom verstandelijk beperkten bijhouden. ‘De Bijbelstudiegroepen, de aangepaste diensten, de uitjes. Zijn ze uitgenodigd voor de gemeenteavond? Weten ze bij ambtsdragersverkiezingen om wie het gaat en hoe ze moeten stemmen? Zijn de afkondigingen helder genoeg? Zo’n aanspreekpunt is ook handig voor begeleiders. Die weten dan bij wie ze kunnen aankloppen.’

Te expliciet

De GKv Bergschenhoek kreeg er vier jaar geleden ineens ruim twintig verstandelijk beperkte gemeenteleden bij, van een nieuwe woonlocatie van Sprank. Overwegend oudere mensen. ‘Voor hen als groep en individueel is er veel aandacht’, vertelt predikant Maurits Oldenhuis. ‘Ze hebben hun eigen plek in de gemeente. Vooral in de middagdiensten is er tegenwoordig wat meer interactiviteit. Vaak mengen zij zich als eersten in het gesprek, met heel behartigenswaardige opmerkingen. Hun stem horen wij graag.’

In de kerkenraad is er uitgebreid over gesproken of voor deze groep een speciale ‘Sprank-ouderling’ moest worden aangesteld. ‘Dat hebben we niet gedaan’, zegt Oldenhuis. ‘De verstandelijk beperkten zijn opgenomen in de bestaande ambtelijke zorg. Als je al te zeer iemands anders zijn of beperkingen gaat benadrukken, kun je juist iets exclusiverends in de hand werken. Wees niet te expliciet inclusief. Laat hem of haar zo veel mogelijk met alles meedraaien. Doe gewoon. Maar natuurlijk moet dat geen stoplap zijn om niets te doen.’

‘Met een knikje naar de oudste was geregeld dat ook de asielzoekers mee konden doen’

Een inclusieve kerk is volgens Oldenhuis ‘een gemeente die ruimte biedt voor allen, ongeacht de verschillen. Een gemeente die het anders zijn van de ander beschouwt als een manier waarop God ook tot spreken wil komen of iets van zijn veelkleurigheid wil laten zien aan jou persoonlijk en aan ons samen als gemeente. Allemaal zijn we eender onder het kruis van Christus.’

‘In de praktijk kan dat best schuren’, constateert Oldenhuis, ‘als het gaat om wat jij beschouwt als kernwaarden, als vanzelfsprekend of normaal. Je kunt heel makkelijk zeggen: bij ons is iedereen welkom, maar er is vaak wel een “maar”, namelijk dat iedereen zich toch moet gedragen volgens onze wel of niet uitgeschreven normen en waarden.’

Valide

Rond de Sprank-bewoners ziet Oldenhuis gemeenteleden verschillend reageren. ‘Sommigen gaan echt fantastisch met hen om, anderen vinden het lastiger. Dat komt soms ook door de bewoners zelf. Eén van hen wil iedereen die hij tegenkomt de hand schudden en is daar erg vasthoudend in. Daar is niet iedereen van gediend. De kerkdiensten worden zo ingevuld dat duidelijk is dat zij erbij horen. Gezien hun leeftijd doe je hun absoluut geen recht als je een soort kindermoment voor hen creëert.’

‘Je ziet toch hoe makkelijk de valide wereld aan mindervaliden voorbij kan lopen’, zegt predikant Maurits Oldenhuis. (beeld Adam Supawadee/Shutterstock)

Sommige Sprank-bewoners zijn rolstoelgebonden. Het kerkgebouw is toegankelijk voor rolstoelers. ‘Inclusiviteit voor mensen met een beperking begint daarmee’, zegt Oldenhuis. Ook een jong gemeentelid, rond de 20, verstandelijk goed bij, is gekluisterd aan een rolstoel. ‘Door een verhuizing kwam hij bij ons binnen. Voor hem is het moeilijker om aansluiting te vinden bij leeftijdgenoten. Dan zie je toch hoe makkelijk de valide wereld aan mindervaliden voorbij kan lopen.’

Soms moet er in de gemeente ruimte gemáákt worden. Oldenhuis: ‘Onze doorsneekerken zitten in een bepaald segment: gezin, gezond, leeftijd. Oog voor de onderkant van de samenleving of voor iemand met psychische problemen is er niet altijd. Dat is meestal geen onwil, meer dat men het zich niet bewust is. Of onmacht: niet goed weten hoe te handelen. Ouderlingen en diakenen proberen het wel zo aan te sturen dat er altijd een netwerk om iemand heen is.’

Meisje

In de NGK Dordrecht (Open Hof) is in alle erediensten een doventolk aanwezig en de teksten van de liederen worden geprojecteerd. Dove kinderen kunnen altijd meedoen met de nevendienst. Zo’n twintig leden zijn doof.

De bijzondere aandacht voor doven begon ooit met een meisje van 2 dat door een ontsteking in de kleine hersenen niet meer kon horen. Gemeenteleden leerden gebarentaal om contact met haar te kunnen maken. Van het één kwam het ander. De ouders van het meisje kregen contact met een interkerkelijke commissie voor doven, die om de week op zondagmorgen diensten ging houden in een zaal van kerkgebouw de Open Hof. Eens in de maand was er een gecombineerde dienst met de horenden in de kerkzaal van de NGK. Langzaamaan voelden doven zich thuis en welkom tussen de horenden en namen ze ook op andere zondagen in de kerkzaal plaats. Om de diensten voor de doven begrijpelijker te maken, werd er getolkt.

Al sinds 2001 zijn er geen aparte diensten voor doven meer. Doven en horenden beleven samen dezelfde dienst. ‘Horenden beleven veel plezier aan de prachtige mimiek van de tolk, genieten van het gebarenkoor en zijn ontroerd als doven een mooi lied dansen’, zegt predikant Rein Hoekstra.

Geïrriteerd

Ruimte voor de ander zit de NGK Dordrecht in de genen. Al vanaf het ontstaan een kleine zestig jaar geleden gaat de gemeente met verschillen om. Hoekstra: ‘Sommige gemeenteleden spreken Arabisch. Toen twee jaar terug Syrische asielzoekers in de gemeente kwamen, werden er snel stoelen naar elkaar toegeschoven in een hoekje van de zaal, waar de dienst voor hen vertaald werd. Dat gaf wat lawaai, maar het stoorde niemand. Wekelijks vieren we avondmaal. Met een knikje naar de oudste was geregeld dat ook de asielzoekers mee konden doen. Ik ken ook gemeenten waar zoiets een onderwerp voor de kerkenraad is en het een hele tijd duurt voordat iedereen vindt dat het kan.’

‘Samen geloven? Gewoon doen!’ zegt Hoekstra met de naam van een interkerkelijke werkgroep voor de integratie van verstandelijk gehandicapten, waarvan hij jarenlang secretaris was. Gemeenteleden steken de handen uit de mouwen. ‘Het zijn soms kleine dingen, maar neem er wel de tijd voor en spreek er goed over met elkaar, zodat kerkgangers niet geïrriteerd raken als ze ‘s zondags bijna struikelen over de dozen voedsel en kleding die in de gangen staan om uitgedeeld te worden aan mensen in de buurt. Een maaltijd voor Afghaanse vrouwen is snel georganiseerd, maar gastvrijheid betekent ook in de eigen ziel ruimte voor een ander maken. Dat is een veel trager proces. Uiteindelijk zijn we niet zo royaal omdat we van die vriendelijke en aardige mensen zijn, maar omdat de Heer van de gemeente heel royaal is.’