Anno Domini 2016

Sinterklaas en Zwarte Piet zijn nog maar net naar Spanje vertrokken of de kerstman staat alweer voor de deur. Soms arriveert hij op een arrenslee, getrokken door twee rendieren. In een warm land als Zuid-Afrika is de arrenslee verdwenen, maar de kerstman, Father Christmas, kom je in elk winkelcentrum tegen.

De opgetuigde kerstbomen staan overal te gloeien. Eronder liggen de pakjes opgestapeld. Althans, in de welvarende wijken. Natuurlijk niet in de arme buurten. De kerstliederen, de carols, schallen je overal tegemoet, tot vervelens toe. De middenstand probeert een slecht jaar goed te maken door piekverkopen rond de kerst.

Ik kan er negatief over doen, maar het neemt niet weg dat voor veel mensen kerst een gezellige tijd is. En in de barre tijden waarin we wereldwijd leven, moeten we daar niet gering over doen.

Het kerstgevoel

In Nederland speelt kerst een belangrijke rol in de kerk, en niet minder in de samenleving. Daarom treft het me altijd weer dat dat in Zuid-Afrika toch wat anders ligt, afhankelijk van de cultuur waarvan men deel uitmaakt.

Kerst valt in Zuid-Afrika in de grote vakantie. Iedereen is thuis, sommigen zitten aan het strand. Het is rommelig druk. In de decemberhitte raakt men gauw moe en ook geïrriteerd. Er wordt te veel gegeten en gedronken, met huiselijk geweld als gevolg. De meeste verkeersdoden vallen in december. Nee, ik krijg zelden een kerstgevoel hier in Zuid-Afrika, ook in de kerk niet, al staan voorin een kerstboom en een kerststalletje en zingen we kerstliederen.

De stal van Bethlehem stond in de schaduw van het kruis

In de kerkelijke verkondiging hier speelt men in op de secularisering van het kerstfeest. De pakjes verwijzen naar het grote geschenk van God de Vader aan de wereld, dat we met beide handen moeten aanpakken. Dat grote geschenk is onze Heer Jezus Christus. Zo lief heeft God de wereld. Soms feliciteren christenen elkaar met de geboorte van Jezus: onze oudste broer is geboren.

Helemaal meemaken kan ik dit niet. We geven elkaar ook pakjes, zoals God ons Jezus schonk; door pakjes te geven lijken we een beetje op God. Maar we zijn zo wel weggeraakt van de massieve woorden uit het Johannesevangelie: het Woord werd vlees. Of denk aan Paulus’ woorden uit Filippenzen 2: Jezus nam door zijn geboorte de gestalte van een slaaf aan en vernederde zich gehoorzaam tot in de dood aan het kruis.

De stal van Bethlehem stond in de schaduw van het kruis. Honderden jongetjes werden in Bethlehem vermoord als gevolg van Jezus’ geboorte. Hoeveel doden zullen er op kerstdag in Syrië vallen, juist onder christenen? Kerstgevoel? Ach, laten we blij zijn met de kleine dingen, maar de grote dingen vooral niet vergeten.

De kerstboodschap

Laat ik vooral de kerstboodschappen niet vergeten die regeringsleiders zullen uitspreken. Vrede op aarde! Mooie woorden, die ook kunnen ontroeren, afhankelijk van wie het woord voert. Het maakt nogal verschil of Obama of Trump de kerstboodschap uitspreekt. Bij de één hoor ik ‘Amazing Grace’ meeklinken, bij de ander de kreet: ‘Maak Amerika weer groot!’

De kerstboodschap zoals we die in de Bijbel verwoord vinden, staat haaks op wat veel regeringsleiders te berde zullen brengen. Vrede op aarde, ja, maar hoe? Niet door geweld, maar in zwakheid toont God zijn kracht. Dat blijkt duidelijk uit de geboorte van Jezus in een stal, en niet minder uit zijn dood aan het kruis.

Krachtpatserij is helemaal terug in de internationale politiek, als ze ooit weg is geweest. Daartegenover stelt het kerstevangelie zwakheid als alternatief. Met zwakheid komt nederigheid, de minste willen wezen, de ander dienen. Dit is een boodschap waarop niemand zit te wachten en waarmee we allemaal worstelen om het in praktijk te brengen. Laat onder ons de gezindheid heersen die Christus Jezus had, schrijft Paulus aan de kerk in 2016. Dat opent de weg naar echte vrede.

De gezindheid van kerst

Ik kan niet nalaten hierbij ook aan de westerse zending te denken. De zendeling arriveerde in Afrika in de voetstappen van de soldaat en de koopman. Vrede kwam er: pacificatie door eindeloze militaire campagnes van koloniale machten die uit waren op economisch gewin. Het vleesgeworden Woord werd verbonden met macht. Dat is niet de boodschap waarvan de engelen zongen op de eerste kerstdag. Dat schiep ook niet de gezindheid die bij het kerstevangelie past.

Het is niet verwonderlijk dat velen in Afrika het evangelie verward hebben met macht en met kracht. In Afrika hebben we een krachtcultuur, waar men bescherming zoekt tegen de boze machten die het leven verzieken. Kracht die in zwakheid wordt volbracht – dat is een innerlijke tegenstrijdigheid waar men in Afrika niet zo’n behoefte aan heeft.

Begrijpelijk dat Pasen veel belangrijker geworden is dan kerst in de beleving van veel zwarte christenen. Leven vanuit de kracht van Jezus’ opstanding is wat men zoekt. Dat vertaalt zich in het goede leven hier op aarde. Voorspoed dus, en geen tegenspoed; gezondheid dus, en geen ziekte; kracht dus, en geen zwakheid.

De westerse zending heeft Afrika veel goeds gebracht, zonder twijfel. Ze is ook medeplichtig aan veel wat fout en verkeerd gegaan is. Juist het kerstevangelie confronteert ons daarmee.