We moeten kritisch zijn op ons Bijbellezen én op onze ervaring

In de Bijbel lezen we dat Jezus alle macht heeft in de hemel en op de aarde. Tegelijk zien we een wereld vol vluchtelingen, vol onrecht, met een oneerlijk economisch systeem. Dat roept de terechte vraag op: hoe is de verhouding tussen menselijke ervaring en Gods openbaring?

Er zijn veel terreinen waar de Bijbel indruist tegen wat wij ervaren of menen te weten. Dan kun je zeggen: wees gewoon gehoorzaam. God heeft dit geopenbaard en ook al druist het in tegen je gevoel en tegen je ervaring, luister naar God. Maar wat doe je dan met je gevoel? Druk je dat weg? Ontken je dat?

Natuurlijk willen we niet alleen geloven wat we kunnen rijmen met ons gevoel en met onze beleving. Om echt verder te komen, moeten we onder ogen zien wat we voelen, ervaren, beleven. Het is geen duurzame oplossing om Gods openbaring tegenover onze ervaring plaatsen.

We zijn door God geschapen als mensen die ervaringen opdoen. Soms staan die ervaringen voor ons gevoel haaks op de Bijbel en het is niet goed om ze dan maar te negeren. Daarom is het belangrijk ook in meer algemene zin na te denken over de verhouding tussen Gods openbaring en onze ervaring.

Hoe meer we doordrenkt zijn van de Bijbel, hoe meer we aanvoelen wat God van ons vraagt. (beeld Jarenwicklund/123rf)

Tobberig

Een belangrijke vraag die dan als eerste aan de orde moet komen, maar die vaak niet gesteld wordt: wat bedoel je met ervaring? Het lijkt erop dat we allemaal precies weten wat we bedoelen met ervaring. Maar ervaring is niet zo eenduidig en bovendien niet statisch.

Voor alle ervaring geldt: ik ervaar iets als iets. Zo kan ik een avond ervaren als een gezellig avondje met oude vrienden, maar ook als een vervelende avond die pijnlijke herinneringen opriep, die opnieuw door mijn ‘vrienden’ genegeerd werden. Het is belangrijk wie ik ben, wat ik ervaar, en in welke woorden of beelden die ervaring gegoten wordt. Mensen kunnen dezelfde gebeurtenis op heel verschillende manieren ervaren: een optimist doet andere ervaringen op dan iemand met een tobberige levenshouding.

Een optimist doet andere ervaringen op dan een tobber

Ervaringen kunnen veranderen door bewust voor andere verwoordingen en verbeeldingen te kiezen. Sommige therapievormen zijn er daarom op gericht om de dingen die iemand meemaakt, anders te verwoorden en anders te interpreteren, zodat de beleving ervan verandert. Natuurlijk is ervaring niet puur maakbaar: negatieve ervaringen zijn niet zomaar weg te interpreteren door ze positief te duiden. Niettemin, ervaring is geen statisch, eenduidig gegeven.

Ervaringen kunnen daarom botsen. Zo kunnen kinderen uit hetzelfde gezin heel verschillend terugkijken op de sfeer vroeger thuis en op de opvoeding die ze genoten hebben. En de keus van een homo om een relatie aan te gaan en samen te gaan wonen, kan voor de één in zijn omgeving voelen als een opluchting (‘We gunnen het ze zo!’), terwijl het voor een vriend die tot nu toe het ideaal deelde om celibatair te leven, voelt als in de steek gelaten worden.

Mentaliteit

Ervaring is dus niet eenduidig, en het is belangrijk wie die ervaringen opdoet. Daarom moeten we als christenen eerlijk onder ogen zien dat zonde aan de ene kant, en levensvernieuwing aan de andere kant onze ervaring beïnvloeden. We kunnen ervaren als oude mens en als nieuwe mens, ‘naar het vlees’ en ‘naar de geest’. Er is onheilige en geheiligde ervaring.

Een belangrijke uitdrukking in dit verband die we aantreffen in het Nieuwe Testament, is de nous van Christus, bijvoorbeeld in 1 Korintiërs 2:16: wij hebben de ‘gezindheid’ of de ‘gedachten’ van Christus. Wat in het Grieks nous heet, heeft alles te maken met hoe we iets ervaren: ons denken, onze gezindheid, onze mentaliteit, ons beoordelingsvermogen. Het evangelie belooft ons dat we mogen delen in de nous van Christus. Dat betekent dat we mogen gaan ervaren zoals Christus zou ervaren.

De Bijbel is de weg naar de gezindheid van Christus

Fijngevoelig voor waar het op aankomt, afgestemd op God, met oog voor wat waar, edel, rechtvaardig en zuiver is (Filippenzen 4:8-9). Geheiligde ervaring is ervaring opgedaan met de nous van Christus. Daarvoor is vorming nodig. Levensvernieuwing betekent afgestemd raken op God en gelijkvormig worden aan Christus. Voor onze ervaring betekent dat: leren om tegen de dingen aan te kijken zoals Christus, leren in het leven te staan als Christus, leren te ervaren als Christus.

Dood spoor

Gods Geest moet dus onze ervaring vormen, en daarin leren we om ervaringen te beoordelen: onderscheiden tussen ervaring naar de Geest of ervaring naar het vlees. In onze christelijke vorming speelt veel mee: christelijke opvoeding, levenservaring als christen, kerkelijke traditie, reageren op onze context. De plek waar de Geest ons vormt, is de kerk, de gemeenschap van christenen.

Bij die vorming is de Bijbel het meest belangrijke middel dat de Geest gebruikt. De Schrift is als canon (= richtsnoer) de laatste autoriteit. Vervuld in Christus, het vleesgeworden Woord, is de Schrift de weg naar de gezindheid van Christus. Hoe meer we doordrenkt zijn van de Bijbel en ‘blijven in het Woord’, hoe meer we aanvoelen waarop het aankomt en wat God van ons vraagt. Zo kunnen we afgestompt raken van nieuws over vluchtelingen en bang zijn voor de ontwrichting van onze maatschappij.

Maar als de Geest ons laat zien hoe de Bijbel spreekt over recht doen, over vluchtelingen, over naastenliefde, zal de manier veranderen waarop we het nieuws over vluchtelingen ervaren. Of je kunt het gevoel hebben dat je huwelijk op dood spoor zit en de liefde weg is, en dat een echtscheiding de enige oplossing is. Als je echter gaat zien hoeveel God als echtgenoot over heeft voor zijn ontrouwe volk dat steeds weer vreemdgaat, en dat er in Christus werkelijk kracht is voor een nieuw leven in zijn spoor, kan je toekomstbeeld ineens veranderen: bij elkaar blijven is mogelijk.

Zelfkritiek

Geheiligde ervaring is daarom altijd door de Schrift gevormde ervaring. Omdat de Schrift de weg naar de gezindheid van Christus is, en omdat we in de navolging van Christus de Schrift ontvangen als canon, kunnen onze kennis en ervaring niet op hetzelfde niveau geplaatst worden. De Schrift gaat boven de ervaring.

Daar moet echter wel een kanttekening bij geplaatst worden. Onze ‘vrome’, ‘christelijke’ ervaring is niet betrouwbaar. Het is mogelijk na gebed vrede te ervaren bij een besluit dat lijnrecht ingaat tegen de Schrift – dan is er iets misgegaan, maar het komt wel regelmatig voor. Of iemand maakt met een beroep op vrome gevoelens of praktijken een open gesprek over keuzes onmogelijk – dan wordt de gemeenschap van de Geest verbroken.

De Schrift gaat boven de ervaring

Maar hetzelfde geldt voor onze lezing en interpretatie van de Schrift. Wij willen natuurlijk de Schrift lezen en begrijpen, maar we leven in de praktijk met een gelezen en geïnterpreteerde Schrift. Ons begrijpen van de Bijbel wordt mede bepaald door wat we gewend zijn of wenselijk vinden. Macht, belangen, verlangens, emoties, overtuigingen, ze sturen allemaal zowel onze ervaring, als ons verstaan van de Bijbel.

Een blanke man die bang is zijn welvaart te verliezen, zal de Bijbel anders lezen dan een zwarte vrouwelijke activist. Iemand die gereformeerd is en leest over je handen opheffen of een heilige kus, zal dat makkelijk naast zich neer leggen, terwijl het misschien heel goed is als een gereformeerd christen zich afvraagt welke rol zijn lichaam eigenlijk speelt in de dienst aan God.

Daarom kunnen we niet zonder een zelfkritische houding: zowel kritisch op ons Bijbellezen, als op onze ervaring. Voor die zelfkritiek is een houding van nederigheid en corrigeerbaarheid door anderen in de eeuwenlange ruimte van de christelijke gemeente van wezenlijk belang.

Renteverbod

Soms is het heel nuttig om zowel ons verstaan van de Schrift als onze ervaring met het nodige wantrouwen te benaderen. Verder kunnen ingrijpende gebeurtenissen of nieuwe ontdekkingen een reden zijn om onze interpretatie van de Bijbel te heroverwegen. Staat er wel in de Bijbel wat wij denken dat er staat? En heeft dat wat er staat voor ons wel de betekenis die we denken dat het heeft?

Calvijn heeft het Bijbelse renteverbod afgeschaft. Onze kredietcrisis is een reden om de waarde van het renteverbod te heroverwegen. De bekering van keizers en koningen en de vorming van christelijke naties gaven aanleiding om de betekenis van het sabbatsgebod opnieuw te doordenken: wat betekent dit gebod na Christus in een christelijk land? Nu ons land niet meer christelijk is, roept dat opnieuw vragen op: wat betekent dit gebod in een niet-christelijke omgeving?

De brede aanvaarding van de evolutietheorie in de natuurwetenschappen is een reden om opnieuw naar Genesis 1 te kijken. Zo zijn ook veranderingen in de manier waarop wij naar homoseksualiteit kijken, redenen om nog eens goed na te denken over homoseksualiteit. Het is onontkoombaar dat nieuwe ontwikkelingen aanleiding zijn om een interpretatie van de Schrift te heroverwegen.

Macht, emoties, overtuigingen sturen ons verstaan van de Bijbel

Iets heroverwegen betekent dat je niet van tevoren al weet waar je uitkomt. De evolutietheorie vraagt zelf om beoordeling, en Bijbelgedeelten over de schepping kun je opnieuw lezen en uitleggen. Een eerlijke, op waarheid gerichte heroverweging is alleen mogelijk als je niet van te voren de uitkomst al kent. We kunnen niet anders dan proberen de Schrift zo goed mogelijk te verstaan, om vervolgens al het andere zo goed mogelijk te verstaan en te beoordelen in het licht van de Schrift.

Hoe ingewikkeld dat ligt bij homoseksualiteit, weet iedereen die zich daar weleens in verdiept heeft. Maar er is geen andere weg dan zoeken naar een adequaat verstaan van de Schrift, en van alle andere ervaring en kennis in het licht van de Schrift.

Groeien

De Bijbel zegt dat ons kennen ten dele is. Zoals heel ons leven getekend is door de zonde, zo ook ons Bijbellezen. Zelfs de beste Bijbellezers hebben maar een begin van het volmaakte verstaan van Gods liefde in Christus. Gelukkig worden we niet gerechtvaardigd door onze werken, niet gered door ons volmaakte verstaan van de Bijbel. Zoals overal in het christelijke leven geldt, geldt ook hier: Christus is ons leven.

Als Jezus terugkomt, zullen we volmaakt voelen en ervaren, helemaal afgestemd op God. Op weg naar die dag groeien we, geleid door zijn Geest, zodat we zijn gezindheid krijgen. Hij geeft in de gemeente van Christus mensen die voorgaan, die met ons meedenken en ons opscherpen. Als we biddend willen luisteren naar God en naar elkaar, dan zijn we veilig in zijn hand.