Augustinus voor beginners

Gereformeerden zijn natuurlijk calvinisten, maar de geschiedenis van de kerk gaat verder terug dan de zestiende eeuw. Meer dan duizend jaar voordat er zelfs maar sprake was van gereformeerd leefde de kerkvader aan wie we minstens zoveel verschuldigd zijn als aan Calvijn: Augustinus. Alle reden om eens kennis te nemen van zijn werk. Maar waar begin je? En waar begin je aan? Een bezoek aan het Augustijns Instituut in Eindhoven.

Het Augustijns Instituut, met daarachter de Augustijnenkerk, waar ’s zondags zo’n 150 mensen komen om de eucharistie te vieren, samen met de twintig broeders die nog in het klooster leven.

Aurelius Augustinus is vooral bekend vanwege zijn Belijdenissen (Confessiones). Augustijn Wim Sleddens verzorgde er in 2009 een nieuwe, goed leesbare vertaling van. De uitgave is inmiddels voor de vierde keer herdrukt in grote oplages.

‘Toch zijn het vooral de vele nieuwe preekvertalingen die in de afgelopen 25 jaar door het Augustijns Instituut verzorgd zijn waaruit blijkt hoe actueel Augustinus’ visie voor ons is’, vertelt Hans van Reisen, theoloog en studiesecretaris van het Augustijns Instituut (AI). ‘De preken bevatten vele aansprekende, prikkelende voorbeelden en vinden gretig aftrek.’

Het AI stimuleert door middel van vertalingen, publicaties, studiedagen en het beheer van een wetenschappelijke bibliotheek de belangstelling voor Augustinus. Bibliothecaris Ingrid van Neer-Bruggink: ‘We hebben een bijzondere collectie van zo’n 40.000 banden: niet alleen werken van Augustinus zelf in het Latijn en allerlei moderne talen, maar ook boeken met commentaren en informatie over zijn werk, zijn leven en zijn invloed.’

Je kunt de bibliotheek natuurlijk bezoeken om Augustinus te leren kennen, maar het is vooral de digitalisering waardoor iedereen de kerkvader nu kan gaan lezen. Je moet alleen niet denken dat je op een achternamiddag Belijdenissen of De Stad Gods kunt oppakken om van kaft tot kaft te lezen. Die werken zijn zeer de moeite waard, maar vergen behoorlijk wat studie om ze goed te kunnen begrijpen.

Op de begraafplaats van het augustijner klooster staat een beeld met een opengewerkt Christusfiguur. De symboliek: alleen door de gekruisigde Christus heen is er toegang tot de hemel. (beeld Joost Sytsma)

‘Wie wil kennismaken met het werk van Augustinus, kan het beste thematisch te werk gaan’, zegt Van Reisen. ‘Als je bijvoorbeeld met het oog op Hemelvaart of Pinksteren op zoek wilt naar een preek van Augustinus, kun je via de zoekbalk op onze website snel vinden in welke bundel je moet zijn.’

Beginners kunnen ook goed terecht onder de knop ‘starters’, in de rechterkolom op de homepage, onder ‘Wie is Augustinus?’ De website (www.augustinus.nl) biedt veel materiaal dat rechtstreeks te downloaden is.

Charismatisch

Om een aantal redenen is het werk van Augustinus vandaag de dag verrassend bruikbaar en actueel. ‘Allereerst is het zijn prachtige, zorgvuldige en pastorale Bijbeluitleg, die je ziet in de preken’, zegt Van Reisen. ‘Veel van de duizenden preken die zijn overgeleverd in het Latijn waren nog nooit in het Nederlands vertaald. Inmiddels zijn er zo’n 600 beschikbaar. Je ziet hem in die preken als het ware naar zijn hoorders toebuigen, zo praktijkgericht is hij. Augustinus was een charismatisch spreker! Zijn preken schreef hij niet uit; ze werden door stenografen opgeschreven. In vertaalde vorm zie je nog steeds de spreekvorm terug’ (zie kader).

Verder zijn het de praktische insteek en de herkenbaarheid van wat Augustinus schrijft waardoor hij weer helemaal in is. Ingrid van Neer: ‘Augustijnen zijn in navolging van hun meester erg betrokken bij stadspastoraat en armenzorg. Augustinus schreef diep theologisch en tegelijk heel toegankelijk. En hij leefde in de nadagen van het Romeinse rijk, waardoor wij westerlingen, die onze beschaving zien afbrokkelen, veel herkennen in zijn filosofische werk.’

Een last die verlicht: de vleugels van een vogel

Augustinus in Als korrels tussen kaf: preken over teksten uit het Marcus- en Lucasevangelie, Budel, (Damon), 2007, pagina 219-220:

‘De Heer zegt: “Mijn juk is zacht en mijn last is licht” (Matteüs 11:30). (…) De last van Christus is zo licht dat die je niet neerdrukt maar zelfs ondersteunt. Niet zoals andere lasten, die licht worden genoemd als ze niet erg zwaar zijn maar wel wat wegen. Het maakt verschil of je een zware last draagt, een lichte of helemaal geen last. Wie een zware last draagt, gaat daar zichtbaar onder gebukt. Wie een lichte last draagt, gaat daar ook onder gebukt, zij het minder. Wie helemaal geen last draagt, loopt duidelijk met een rechte rug.

Zo zit het niet met de last van Christus. Het is juist goed die te dragen, want die ondersteunt je. Als je hem aflegt, heb je het juist zwaarder. Ja, broeders en zusters, dat lijkt u onmogelijk, maar dat is het niet! Misschien kan ik een concreet voorbeeld vinden waardoor u ziet wat ik bedoel. Ook dat voorbeeld is wonderlijk, ja eigenlijk ongelooflijk. Kijk eens naar de vogels. Elke vogel heeft vleugels. Let eens op hoe zij hun vleugels ineenvouwen als ze landen om te rusten. Ze leggen ze dan zogezegd langszij. Denkt u dat ze door die vleugels zwaarder worden? Als je dat gewicht eraf haalt, storten ze neer! Hoe lichter hun last, hoe minder ze kunnen vliegen. Goed, je ontneemt hun de last, zogenaamd uit medelijden. Maar als je echt medelijden hebt, laat je die vleugels zitten. En als de vleugels al gekortwiekt zijn, moet je ze weer laten groeien. Dan neemt hun gewicht toe en kunnen ze weer wegvliegen.’

Prior Paul Clement: ‘Ons kernwoord is gemeenschap’

In het gebouwencomplex van klooster Mariënhage in Eindhoven is behalve het Augustinus Instituut ook het enige augustijner klooster dat Nederland nog rijk is gevestigd. Een gesprek met de prior van dit klooster, Paul Clement.

Paul Clement OSA (Ordo Sancti Augustini).

Behalve dat hij werkte als bisschop, theoloog en filosoof leefde Augustinus ook in een kloostergemeenschap die hij zelf stichtte. Daaruit groeide de Orde van de Augustijnen.

Paul Clement is prior provinciaal van de Nederlandse provincie van de Orde der Augustijnen: pastor en manager voor alle augustijnen in Nederland, Bolivia en Papua. Hij vertelt: ‘De augustijner kloosterorde in Nederland is een klein en vergrijzend gezelschap van in totaal 35 broeders, van wie er zeven in het buitenland wonen. Er is al in geen 45 jaar meer iemand ingetreden en veel draait nu om de zorg voor de ouder wordende medebroeders.’

Hoe ziet het augustijner kloosterleven eruit?
Clement: ‘Vroeger vlogen kloosterbroeders overdag overal naartoe uit. Ze hadden doorgaans een baan buiten het klooster, vaak in het onderwijs en ook wel in de wetenschap. Augustijnen richtten in de twintigste eeuw vwo-scholen op, waarvan er nu nog enkele bestaan. Ze waren echte “stadsmonniken”, die een sterk roepingsbesef hadden naar hun omgeving, ook in de armenzorg. Van dat laatste zie je nu nog iets terug in de daklozenopvang in de zogenoemde Labrehuizen in Utrecht en Eindhoven.

Binnenshuis wordt tweemaal daags samen gebeden en gegeten. Vanwege de leeftijd van de broeders is dat niet meer zo intensief als voorheen. Twee keer per week wordt de eucharistie gevierd. Het is helaas niet mogelijk om als gast in het klooster mee te draaien, maar de eucharistie meevieren in de Augustijnenkerk kan natuurlijk wel.’

Wat is kenmerkend voor de augustijnse spiritualiteit?
‘Het kernwoord is gemeenschap. Daarmee bedoel ik het samenleven van mensen onderling, in hun zorg voor elkaar en met een taak in de wereld. Het “eert God en de naaste” werd in de augustijner kloosterorde “eert God in de naaste”. De eerste Regel voor de Gemeenschap luidt daarom: “Eén van hart en ziel op weg naar God.”

Wat ik mooi vind, is wat daarop volgt: “geef ieder wat hij nodig heeft”. Niet een geforceerde gelijkheid van gaven en bezittingen, maar naar behoefte. Kernwaarden in de augustijnse spiritualiteit zijn verder relativering, openheid, laagdrempeligheid, vriendschap en ontmoeting.’

Veel draait dus om de gemeenschap tussen mensen onderling. Welke plaats nemen God de Vader en zijn Zoon Jezus Christus in de kloosterorde in?
‘Er zijn augustijnen met een diep Godsvertrouwen en een intens contact met God. Wat je daarbij beleeft, daar praat je over met elkaar. Augustinus noemt ieder mens een tempel van God. Zo kijken we naar elkaar.

We geloven dat er alleen door Jezus heen toegang is tot God. Tegelijk is Jezus ook de belichaming van wie God voor ons zou kunnen zijn. We kijken naar zijn menselijke kant: Hij sticht gemeenschap, Hij spant Zich in voor sociale rechtvaardigheid, voor vergeving. Hij herstelt en biedt ieder mens een nieuwe kans. Die kant willen we weerspiegelen in het barmhartigheidswerk dat we onder meer in Utrecht en Amsterdam-Noord doen.’