Echt luisteren is hard werken

Afgelopen week werd ik verrast door iemands eenzaamheid. Het was een van mijn collega’s. Op mijn vraag hoe het met haar ging, vertelde ze dat ze zich regelmatig eenzaam voelde. ‘Ik heb mijn werk, kinderen, maar toch is het alsof ik achter een glazen wand leef.’ Haar verhaal raakte me. Ik was blijkbaar vergeten dat eenzaamheid bij iedereen voor kan komen.

(beeld martin-dm/iStock)

Ook het beeld van de ‘glazen wand’ bleef bij me hangen. Ik vind het een heel treffend beeld om uit te leggen wat eenzaamheid eigenlijk is. Eenzaamheid kun je namelijk niet aan iemand zien. Als ik naar mijn collega kijk, zie ik een vitale, sociale vrouw die haar werk met plezier doet. Ze heeft haar gezin en vrienden om haar heen, ze is vaak sportief bezig en actief in het dorp waar ze woont. Het lijkt goed met haar te gaan en eenzaamheid lijkt wel de minste van haar zorgen. Dat beeld is echter bedrieglijk, want zij voelt iets anders. Zij voelt zich eenzaam: er is afstand tussen haarzelf en de wereld om haar heen. Er staat een glazen wand tussen haar en het leven die voorkomt dat ze echte verbinding ervaart.

De eenzaamheid die mijn collega ervaart, wordt ook wel ‘emotionele eenzaamheid’ genoemd. Die vorm van eenzaamheid is lastiger waar te nemen dan ‘sociale eenzaamheid’, waarbij je wat geïsoleerd leeft en weinig mensen om je heen hebt. Emotionele eenzaamheid zegt niets over je sociale leven, maar geeft aan dat er geen mensen zijn met wie je je echt verbonden weet, zelfs als je veel mensen om je heen hebt. In alle dagelijkse drukte en hectiek is er niemand die jou echt kent, bij wie je volledig jezelf kunt zijn. Er wordt wel gezegd dat ieder mens, ten diepste, een eenzaam mens is. Immers, er is geen ander mens die jou echt kent. Dit wordt ook wel ‘existentiële eenzaamheid’ genoemd.

Als je verlangen naar verbinding niet vervuld wordt,
lijd je onder eenzaamheid

Misschien is ieder mens inderdaad ten diepste eenzaam. Maar niet iedereen heeft daar altijd last van. Niet iedereen kent het gevoel van eenzaamheid, want dat is het: een gevoel. Wanneer je dat gevoel wel kent, wordt dat een zorg. Het wordt een probleem als dat gevoel steeds groter wordt. Als je keer op keer in je eentje overblijft. Of als je merkt dat de hele wereld doordraait, maar jij op de een of andere manier niet mee lijkt te doen. Als je verlangen naar verbinding steeds maar niet vervuld wordt. Wanneer je dat ervaart, dan begin je onder eenzaamheid te lijden. Dat brengt soms nog meer narigheid met zich mee, bijvoorbeeld een grotere kans om ziek te worden, paniekaanvallen te krijgen of in een vicieuze cirkel van sociale isolatie terecht te komen. Alle reden dus om eenzaamheid serieus te nemen en er zo goed mogelijk mee om te gaan. Niet in de laatste plaats omdat het aantal mensen dat aan eenzaamheid lijdt behoorlijk hoog is.

Geen wonder dat de overheid de afgelopen jaren het onderwerp ‘eenzaamheid’ stevig op de agenda heeft gezet. Zo werd er een aantal jaar geleden een Nationale Coalitie tegen Eenzaamheid opgericht die allerlei initiatieven ontplooit, bijvoorbeeld de jaarlijkse ‘Week tegen Eenzaamheid’. Ook zijn er publicaties over eenzaamheid verschenen en wordt het onderwerp in de media niet geschuwd.

De feiten

In 2016 gaf 43% van de volwassen bevolking aan eenzaam te zijn.
Het percentage mensen dat deelde zeer ernstig eenzaam te zijn, is ongeveer 10%.
Bij ouderen (75-84 jaar) gaat het om 10,3%, in de groep 19-34-jarigen is dat 8,9% en bij de 35-49-jarigen 10,4%. Eenzaamheid doet zich dus in alle leeftijdsgroepen in serieuze mate voor (bron: volksgezondheidenzorg.info).

Corona

Juist in deze vreemde tijd waarin corona ons leven in de greep houdt, worden veel goede initiatieven tegen eenzaamheid stilgelegd. Maatjesprojecten zijn al maanden geleden opgehouden. Dokters, wijkouderlingen, predikanten en buurtwerkers zijn aarzelend met huisbezoeken. Buurtcentra zijn gesloten, sportverenigingen zijn meer dicht dan open. Zo kwam onlangs een van mijn vrienden bij de audicien. Terwijl de audicien hem hielp, vertelde hij mijn vriend dat hij die ochtend iets bijzonders had meegemaakt. ‘Vanmorgen was hier een man’ vertelde de audicien, ‘die tegen mij zei: “U bent de eerste die ik sinds twee maanden spreek.”’ De audicien was er nog beduusd van.

Digitale gesprekken en digitale deelname aan bijvoorbeeld kerkdiensten lijken een mooie oplossing, maar ook daarin maakt de ‘glazen wand’ van onze telefoons en tablets echte verbinding lastig. Thuis online een kerkdienst volgen is toch een heel andere beleving dan samen met anderen in het kerkgebouw aanwezig zijn. Het is moeilijk om je vanuit je eigen huiskamer verbonden te voelen met wat er op het scherm gebeurt. Een telefoon- of beeldgesprek voeren met een vriend of familielid is anders dan wanneer je bij elkaar op bezoek kunt gaan.

Eenzaamheidstrigger

De decembermaand wordt vaak genoemd als ‘eenzaamheidstrigger’. Ik heb wel eens gepeild bij mensen in ons verpleeghuis of zij met de maand december meer moeite hebben dan met andere maanden. Niet eenmaal werd dat bevestigd. ‘Alle dagen zijn moeilijk’, zei een van onze bewoners. Een ander vertelde: ‘De zomermaanden, die vind ik veel moeilijker, als iedereen weg is.’ Nog een ander: ‘Met Kerst is er altijd wel iets te doen, er komt altijd wel iemand op bezoek, maar daarna, als die dagen weer voorbij zijn, dan wordt het heel stil.’ December is dus niet altijd de meest moeilijke maand voor mensen die lijden onder eenzaamheid. Wel is het een maand waarin we ons massaal herinneren dat eenzaamheid bestaat, soms zelfs bij ons om de hoek.

‘U bent de eerste die ik sinds twee maanden spreek’

Vreemd genoeg hoor ik in de kerk weinig over het onderwerp eenzaamheid. Misschien komt dat, omdat geloof daarmee een slechte match lijkt te vormen. Toch komt eenzaamheid ook in de kerk voor. Ik zie het bijvoorbeeld aan mijn oma die er al haar hele leven last van heeft. Alhoewel ze erg gelovig is, neemt dit haar gevoel van eenzaamheid toch niet weg. Lastig is echter dat je je als gelovig, eenzaam mens, soms tekort voelt schieten. Je kunt je afvragen: geloof ik dan niet goed genoeg? Ook word je lang niet altijd gehoord. Dan heb je moed gevat en in alle eerlijkheid je verhaal gedeeld met iemand die daarop zegt: ‘Denk eraan: blijven lachen, zingen en God groot maken’ en het gesprek afsluit.

Oplossing

Wanneer ik een lezing houd over eenzaamheid is een van de meest gestelde vragen: wat kun je eraan doen? Iemand vroeg me zelfs eens: ‘Kun je me in vijf minuten zeggen hoe we als geloofsgemeenschap eenzaamheid op kunnen lossen?’ Nee, dat kan ik niet. Ten eerste omdat niet alle eenzaamheid oplosbaar is. Voor een groot aantal mensen zal eenzaamheid altijd deel blijven uitmaken van hun leven, hoe moeilijk dat ook is. En ten tweede: wanneer eenzaamheid wel een oplossing kent, is die zeker niet in vijf minuten gevonden. Ieder mens met eenzaamheid is immers anders. Ieder verhaal is anders. Wat we wel kunnen doen: proberen eenzaamheid beter te begrijpen en dichter bij mensen te komen die eenzaamheid ervaren – of dat nu tot het wegnemen van eenzaamheid leidt, of niet. Ik wil tot slot van dit artikel twee dingen noemen die daarbij helpen kunnen.

Luisteren

Dichter bij eenzaamheid komen begint bij het verhaal dat achter de eenzaamheid schuilgaat.

1. Luister goed naar dat verhaal.
Dat klinkt eenvoudig. Maar luisteren, echt luisteren, is hard werken. Het betekent namelijk ook dat je iemand hoort zonder oordeel. Je luistert zonder dat jij al weet wat de ander zou moeten doen (of juist niet). Je luistert zonder conclusies te trekken en zonder (voor)oordelen. Je luistert zonder een oordeel te hebben over de keuzes die iemand maakt(e) of over de mogelijke oorzaken van zijn of haar eenzaamheid.

Als je goed geluisterd hebt, en soms heb je daar meerdere ontmoetingen voor nodig, dan zou je samen kunnen proberen de volgende vraag te beantwoorden:

2. Wat heb ik/heb jij nodig om (weer) verbinding te kunnen ervaren?
Ook bij deze vraag bestaat het risico dat je het antwoord van de ander al weet. Waak hiervoor en zoek samen naar wat voor de ander passend is. Voor de een is dat contact met lotgenoten, de ander verbindt zich aan een nieuw doel en weer iemand anders bloeit op bij het zorgen voor een huisdier.

Nogmaals: je zult niet altijd tot een oplossing van eenzaamheid kunnen komen. Maar als je iemand echt hoort of als je iemand vindt die aandachtig naar jouw verhaal luistert, dan maakt dat wel een verschil.

Geloofsgemeenschap

In een geloofsgemeenschap willen we er zijn voor ieder kwetsbaar mens, ook voor mensen die eenzaamheid ervaren. Dat kunnen we doen door allereerst te erkennen dat eenzaamheid ook binnen onze gemeenschap voorkomt. Maak het onderwerp bespreekbaar in publicaties, in de preek, op gemeenteavonden of op huiskringen.

Ik schreef dat werkelijk luisteren naar de ander de opstap is tot dichter bij eenzaamheid komen. Als geloofsgemeenschap mogen we kritisch naar onszelf kijken en ons afvragen of wij genoeg ruimte bieden voor het echt horen van de ander, voor die onvoorwaardelijke acceptatie van elkaar: zoals God ons onvoorwaardelijk accepteert, hoe we ook zijn, wie we ook zijn, wat we ook gedaan hebben – zo mogen we in onze geloofsgemeenschap ook naar elkaar en onze andere medemensen kijken.

In de meest ideale situatie zouden we pas als die ruimte er is allerlei initiatieven moeten gaan ontplooien. In de praktijk worden er vaak al acties uitgevoerd, terwijl de bezinning nog gaande is. Dat hoeft niet meteen verkeerd te zijn, mits je je altijd in het gesprek blijft afvragen wat die ander nodig heeft om (weer) verbinding te ervaren. Maak daarbij gerust gebruik van wat al is bedacht.

Hoop

Hoewel ik al heel wat jaren in het verpleeghuis werk, leer ik nog altijd bij. Een van de belangrijkste lessen die ik er opdeed, was dat ik de moeiten die mensen in het leven ervaren, niet kan oplossen. Ook de glazen wand van eenzaamheid, waarover mijn collega vertelde, kan ik niet wegnemen. Wat ik wel kan doen, is er voor haar zijn. Er zijn zonder oordeel. Om zo samen de hoop te bewaren of soms voor de ander de hoop te bewaren dat het ooit anders zal worden.

Gespreksvragen

1. Sommigen zeggen: ‘Ieder mens is ten diepste eenzaam, omdat niemand jou echt helemaal kent.’ Herken je dit?
2. We kunnen dichter bij eenzaamheid komen door te luisteren naar het verhaal van de ander. Dan is het noodzakelijk dat het thema ter sprake komt. Hoeveel ruimte is hiervoor in jouw sociale contacten?
3. Als we er in onze gemeente willen zijn voor hen die zich eenzaam voelen, dan is het belangrijk dat je weet en bespreekbaar maakt dat eenzaamheid ook in de kerk voorkomt. Hoeveel aandacht is er voor het thema eenzaamheid in publicaties, preken, op gemeenteavonden en in huiskringen?
4. Hoe zou er binnen de kerk nog meer aandacht kunnen komen voor eenzaamheid?

Annemarie heeft de boeken De dementie-vriendelijke kerk, Narratio (2015) en Dichter bij Eenzaamheid, Narratio (2019) geschreven. Dichter bij Eenzaamheid is een laagdrempelig boekje met voorbeelden en suggesties. Geschikt om te lezen voor wie meer over eenzaamheid wil weten, maar ook prima te gebruiken wanneer eenzaamheid ter sprake komt binnen een geloofsgemeenschap.