Houden van God

‘Ik hield van mijn vader en moeder. Van mijn jongste broertje en zusjes. Daar twijfelde ik niet aan. Ik zou ze altijd wel willen vasthouden en knuffelen. Maar houden van U?’ Dit vraagt Bram Beute aan God in een gebed in deze beschouwing over houden van God. ‘Tijdens het schrijven merkte ik dat me in gebed tot God richten wezenlijk anders is dan alleen maar beschouwende zinnen over God opschrijven.’

(beeld Suwaree Tangbovornpichet/iStock)

Houd ik wel van U? Als kind heb ik me dat vaak afgevraagd. Elke zondag hoorde ik: ‘Heb de Heer, uw God, lief met heel uw hart en met heel uw ziel en met heel uw verstand. Dat is het grootste en eerste gebod’. Ik hield van mijn vader en moeder. Van mijn jongste broertje en zusjes. Daar twijfelde ik niet aan. Ik zou ze altijd wel willen vasthouden en knuffelen. Maar houden van U? Dat vond ik maar lastig. En toch, van U moest ik nog meer houden dan van mijn familie. Dus probeerde ik me voor te stellen dat ik U zou omhelzen. Ik probeerde er bijna wanhopig een gevoel bij te krijgen en soms meende ik iets van liefde voor U te voelen, maar meestal vervluchtigde dat toch ook weer. U leek mij ook vluchtiger, minder tastbaar dan mijn familie.

Later leerde U me dat ik ook moet luisteren naar het vervolg: ‘Het tweede is daaraan gelijk…’ Houden van U is niet in concurrentie met de liefde voor mensen. Integendeel. Juist in de liefde van en voor mensen ontdekken we uw liefde en leren we U liefhebben. In mijn liefde voor mijn familie hield ik van U, meer dan in dat vluchtige gevoel dat ik op U in de hemel projecteerde. Toch is daarmee niet alles gezegd. Want U zegt niet alleen ‘heb je naaste lief’, maar ook ‘heb Mij lief’. Wat is dat dan, houden van U? En hoe kunt U ons gebieden om U lief te hebben? Liefde laat zich toch niet afdwingen?

In deze beschouwing wil ik over deze vragen nadenken. Maar ik ben begonnen met een gebed. Want het gaat uiteindelijk niet om schrijven over houden van God, maar om God zelf en de relatie tot Hem. Tijdens het schrijven merkte ik dat me in gebed tot God richten wezenlijk anders is dan alleen maar beschouwende zinnen over God opschrijven. Het liefhebben van God gebeurt ook als ik mij bewust op Hem richt. Ik realiseerde me daarbij: God is geen object van mijn liefde of van mijn gedachten, maar Hij is daarin allang aanwezig en aan het werk. Deze beschouwing schrijf ik niet alleen als een soort zelfonderzoek of gebed, maar ook om je als lezer te helpen na te denken over wat ‘houden van God’ betekent. Daarom wissel ik beschouwend spreken over God en spreken tot God af.

Wie hebben we lief?

Om te weten wat dat betekent ‘houden van God’, moet ik weten wie U bent. Als kind zag ik U als een vage figuur zoals de wolken, hoger dan de blauwe luchten. Dat beeld kon ik nauwelijks liefhebben. Maar dat bent U ook niet. U bent niet vast te pakken, te begrijpen of te omvatten. U overstijgt onze werkelijkheid en tegelijkertijd bent U overal aanwezig. U bent verder weg en dichterbij mij dan wie of wat ook. Uw goedheid is tot in de hemel, maar ook hier op aarde tastbaar aanwezig.

Niemand heeft God gezien, maar in Jezus is Hij naar ons toegekomen en heeft Hij zich bekend gemaakt (Johannes 1:14-18). Maar ook Jezus is weggegaan en ook Hij is niet tastbaar aanwezig. Blijft God daarmee dan toch niet op afstand? Gelukkig heeft Hij beloofd ons niet alleen te laten. In het evangelie naar Johannes belooft Hij dat Hij de Geest zendt en dat Jezus met de Vader bij je komt wonen als je Hem liefhebt. Hem liefhebben, dat is zijn geboden houden (Johannes 14:1-25). En zijn gebod aan zijn leerlingen is om elkaar lief te hebben (Johannes 15:9-12). Hieruit volgt dus dat in de liefde voor elkaar wij met God verbonden zijn. Alleen zo kun je de onzichtbare God kennen, want Hij is zelf liefde (1 Johannes 4:7-16). In de verbinding met anderen kun je dus God ontmoeten en liefhebben. Dus kan Jezus ook zeggen dat als je de zieke, de vluchteling of de arme helpt, je dat voor Hem doet (Matteüs 25:31-46).

Ook al is God ongrijpbaar, je kunt iets van Hem ervaren in de verbinding met elkaar, in de praktische liefde voor de ander. Ook in het stilstaan bij en vieren van wat God doet, heeft gedaan en zal doen, kun je zijn liefde ervaren. Dat kan in kerkdiensten, maar ook door om je heen te kijken in Gods goede schepping en op te merken wat Hij je dagelijks geeft. God liefhebben is God danken voor al het goede. Toch ontglipt God ons ook. Onze blik is niet zuiver en ons kennen van U is nog beperkt. Onze liefde is te zwak. We wachten nog op het moment dat we oog in oog zullen staan (1 Korintiërs 13:10-13). Dus bidden we als bruid met de Geest mee: ‘Kom!’ (Openbaring 22:7)

Wat is God liefhebben?

Wat God liefhebben is, blijft ondanks al het voorafgaande toch een geheim. We kunnen God niet vastleggen. Ook de liefde laat zich niet helemaal definiëren. Toch probeer ik het iets scherper te krijgen. Bij liefhebben kun je denken aan gericht zijn op de ander, er zijn en iets voelen voor de ander. Dat kun je gevende liefde noemen. Belangrijker in onze liefde voor God is echter de ontvangende liefde. Die is niet minder dan gevende liefde. Van een kind hoop je toch vooral dat het zijn ouders liefheeft door hun liefde te ontvangen. Als een (onvolwassen) kind vooral geeft aan de ouders, is er iets mis. Ook onze liefde voor God is allereerst en vooral ontvangend.

Zo wordt ook in de Bijbel over de liefde voor God gesproken. Naast het gebod ‘heb God lief’ staat als negatief gebod ‘vereer geen andere goden’. Juist dat gebod krijgt in het Oude Testament veel aandacht. Daarbij klinkt telkens de oproep aan Israël om zich toe te vertrouwen aan God, van Hem te willen ontvangen wat Hij geeft. Hosea vergelijkt Israël met een vrouw die vreemdgaat en zichzelf daarmee kapot maakt. Terwijl haar man haar alles geeft, geeft zij zelf alles wat ze heeft aan haar minnaars. God vraagt zijn volk om Hem lief te hebben. Dat betekent vooral ontvangen wat Hij geeft en erop vertrouwen dat Hij genoeg zal geven. Ook in het Nieuwe Testament zie je dat het belangrijkste de ontvangende liefde is. Zo noemt Paulus in zijn brieven geloof en liefde vaak in een adem. In het geloven, in het je toevertrouwen aan God, blijkt ook je liefde voor Hem. Tegelijk kun je zeggen dat ze hier ook samenkomen: in het ontvangen van Gods liefde, vertrouw jij je toe aan Hem, geef jij je aan Hem.

(beeld Tetiana Soares/iStock)

Geven en ontvangen kunnen niet zonder U te bewonderen. Liefde is danken en vieren wie U bent en wat U doet. Liefde raakt niet over U uitgedacht, uitgepraat en uitgezongen en tegelijk valt liefde stil, omdat alle gedachten en alle woorden voor U tekortschieten. Liefde is eerbied voor de moed en de liefde die U de stervende geeft en bewondering voor de precisie en de schoonheid waarmee U de zwanen schiep. Liefde is in verwondering mijn hand ophouden en uzelf in brood en wijn ontvangen. In oneindig veel geeft U zich aan ons en bent U te bewonderen.

Gevoelens

God liefhebben is naar Hem verlangen, je aan Hem toevertrouwen en Hem bewonderen. Daar passen emoties bij. Blijdschap om wie Hij is en om de veiligheid die Hij geeft. Maar ook verdriet, omdat Hij soms zo ver weg lijkt. Bezorgdheid omdat Hij er niet lijkt te zijn, niet lijkt te luisteren. Verbijstering omdat Hij niet lijkt in te grijpen. Veel van die emoties lees je ook terug in de Bijbel, met name in de psalmen. Je kunt ook denken aan het boek Hooglied. De laatste decennia is het gewoonte geworden om dit boek vooral te lezen als een gedicht over de liefde tussen twee mensen. Daar is niets mis mee. Integendeel.

Toch is het goed om te bedenken dat het boek zeer waarschijnlijk een plek in de canon heeft gekregen, omdat men het boek allereerst las als een beschrijving van de liefde tussen God en zijn volk. Deze Joodse manier van lezen is vervolgens ook in de geschiedenis van het christendom gevolgd. Dat is geen onderwaardering van seksualiteit, maar vooral een hoge waardering van de liefde tussen God en zijn volk. Die kan vol hartstocht en verlangen zijn.

Maar wat als je dat niet zo voelt? Bedenk allereerst dat het hier niet om liefde tussen God en een mens gaat, maar tussen God en zijn volk. Dat wil zeggen dat de uitingen van diepe liefde en verlangen niet door elke gelovige altijd zo gevoeld worden. Bedenk ook dat Hooglied een ideaalplaatje schetst. Lang niet altijd is de liefde zo. Niet tussen twee mensen en niet tussen God en zijn volk.

Verschillende beleving

Soms vang je van Gods liefde een glimp op. Maar hoe dat beleefd wordt, verschilt enorm per tijd, cultuur, situatie en persoon. Juichend de tempel binnengaan (Psalm 100) is heel iets anders dan met weemoed en verlangen op God wachten (Psalm 42). Toch zijn het beide uitingen van liefde voor God. Wereldwijd zie je heel diverse manieren om de liefde van God te beleven. De verschillen tussen een traditionele gereformeerde kerk en een Pinkstergemeente in Afrika zijn enorm. Toch zijn er geen redenen om op voorhand aan te nemen dat de een beter uiting geeft aan de liefde voor God dan de andere.

Ook tussen personen zijn grote verschillen. Persoonlijkheidskenmerken en persoonlijke levensverhalen spelen een grote rol in de beleving van de liefde voor God. Zoals er in relaties tussen mensen verschillende talen van liefde zijn, is dat ook het geval in onze verhouding tot God. Gary Thomas onderscheidt in zijn boek Jouw spiritualiteit wel negen verschillende ‘spirituele talen’ die hij verbindt aan verschillende persoonlijkheidskenmerken. Als je de beleving en uiting van de liefde van God van anderen als voorbeeld voor jezelf voorhoudt, kun je gemakkelijk het gevoel krijgen dat jij iets belangrijks mist. Het is namelijk heel goed mogelijk dat hun ‘spirituele taal’ in de omgang met God een andere is dan de jouwe. Het is dus ook de moeite waard om na te denken welke manieren om liefde te uiten voor God passen bij wie jij bent.

Ten slotte nog deze disclaimer: wees niet te veel bezig met wat je wel of niet voelt. Gevoelens en ervaringen kunnen zo verschillend en zo wisselend zijn. Je daarop richten maakt snel onzeker en kan bovendien afleiden van God zelf of zijn plek innemen. Zelfs Paulus die verheven spirituele ervaringen had, mocht daar niet te veel mee bezig zijn. Hij werd zelfs geslagen door een engel van de satan om hem er telkens weer aan te herinneren dat hij niet meer dan de genade van de Heer nodig had (2 Korintiërs 12:1-10). Dat is genoeg.

Gebod?

Kunt U ons gebieden van U te houden? Liefde laat zich toch niet dwingen? Of is dat bij U anders? Want het is absurd om U niet lief te hebben. U bent de gever van alles wat goed is en leeft. En toch staat U die absurditeit toe. U nodigt ons uit U lief te hebben, maar dwingt niet. U wilt ons overhalen, raken met uw liefde, zodat wij ons eraan overgeven. En dan gebiedt U het ons ook. Zoals een man van zijn vrouw haar liefde vraagt, vraagt U onze liefde. Leer ons vol vertrouwen ons aan U over te geven. Laat niet toe dat wij U opsluiten in beperkte beelden en wees niet vaag en ver weg, maar open onze ogen voor uw aanwezigheid. Leer ons U lief te hebben in alles wat U geeft. En vooral: Kom!

Verder lezen

C.S. Lewis, De vier liefdes, Franeker (Van Wijnen), 2007

Gary Thomas, Jouw spiritualiteit. Geloven zoals je bent, Amsterdam (Buijten en Schipperheijn), 2010

Wil Doornenbal, Geloven zoals je bent. De invloed van je persoonlijke stijl op je verhouding tot God en anderen, Utrecht (VBK Media) 2002

Karl Barth, Kirchliche Dogmatik IV.2, Die Lehre von der Versöhnung. Studienausgabe, par. 68 ‘Der Heilige Geist und die christliche Liebe’, Zürich (TVZ), 1993

Met dank aan Frans Mast, lid van de NGK in Maassluis, voor zijn suggesties en vragen bij het onderwerp.