‘De hemel bestaat niet? Hoe kom je erbij’

In deze nieuwe rubriek zoekt Arie Kok naar hoop, geloof en inspiratie in literaire boeken. De nieuwste roman van Jannetje Koelewijn geeft een onthullend inkijkje in het (synodaal-)gereformeerde leven. ‘Ze vertelt het eerlijke verhaal.’

Een paar jaar geleden belandde ik voor een sfeerreportage in museum Spakenburg. Ik hoopte er de ziel van het dorp te treffen. Al snel zat ik met een paar vrijwilligers op leeftijd aan de thee. Het harde roepen hadden ze op zee geleerd, zeiden ze, dat waren ze maar blijven doen. En nee, ze hadden niets tegen ‘vreemden’, als je je maar aanpast. ‘We hadden toen dat akkefietje met die van dat boek, kom, hoe heet ze ook alweer?’ zei een van de dames. Het bleek om Jannetje Koelewijn te gaan.

Deze NRC-journaliste had een boek over haar in Amsterdam geboren Spakenburgse vader geschreven en dreigde in het dorp te komen optreden. Met dat plan was de vloer aangeveegd. Het zal de titel van het boek geweest zijn, suggereerde ik, De hemel bestaat niet, en mompelde nog dat het zo’n slecht boek niet was, maar het was een gedane zaak. Tevreden doopte ze haar kaakje in de thee.

Na het lezen van Jannetjes boek was ik met één vraag blijven zitten: heeft vader Koelewijn het geloof echt achter zich gelaten? Hij ontbiedt toch regelmatig de dominee en als het even kan, gaat hij ’s zondags naar de kerk, bij de ‘bonders’. Dat moet meer zijn dan nostalgie. Het ‘zeker weten’ was ‘verlangen’ geworden, en eigenlijk vond ik dat zo gek nog niet. Geloven is tenslotte een zaak van het hart.

Deze zomer verscheen een nieuw boek van Jannetje Koelewijn: Fresia’s voor mevrouw Brak. De laatste jaren van mijn ouders. Jannetje vraagt zich af waarom het gereformeerde geloof haar vader wel aanspreekt en haar moeder juist dreigt te verpletteren. De heerszuchtige vader heeft het gezin met rechte lijnen bij de kerk willen bewaren, maar zijn vrouw is afgehaakt. Op een dag is ze zelfs bij hem vertrokken. En nu zijn ze in hun levensavond aangekomen. Het geheugen begint moeder in de steek te laten; dat ze ooit gescheiden is, zinkt weg in de nevels van het vergeten. Vader vindt het wel prima dat ze weer naar hem toetrekt. Ze gaan in hetzelfde Utrechtse gasthuis wonen, elk een eigen kamer. Jannetje woont om de hoek. Ze kan elke dag even gaan kijken en noteren wat ze met hen meemaakt. Bij gelegenheid leest ze het haar ouders voor.

In haar trefzekere stijl zet Jannetje ons de scènes voor. Bij tijden hilarisch, dan weer tragisch en pijnlijk, maar altijd vol liefde opgeschreven. Vooral de voormalige scheiding zorgt voor verwarring en levert rake dialogen op. Zo tegen kerst wil vader naar Parijs, zoals hij altijd deed, samen met zijn vrouw. De scootmobiel past maar net in de Thalys, in de hazenstand raast hij over de trottoirs en roept: ‘Ik zie niks, maar ik weet alles nog.’ De familie rennend erachteraan, om erger te voorkomen.

Op een avond gaat bij Jannetje de telefoon. Dominee Hans Schouten uit Baambrugge, die later priester werd. Hoe Jannetje erbij komt te schrijven dat hij homoseksueel is. ‘En ik heb je nog wel gedoopt.’ In zijn volgestouwde studeerkamer praten ze het uit. Er volgen meer bezoeken, gesprekken over geloof, kerk en het levensverhaal van Schouten. Als Schouten op zijn sterfbed ligt, gaat Jannetje nog één keer langs. ‘Hij had gehuild, bitter gehuild, omdat alles waar hij in geloofde nog maar voor zo weinig mensen betekenis had.’

Moeder Koelewijn sterft kort daarna, nog steeds niet gelovig, ze wordt in Bijbelteksten gedrenkt uitgedragen. Ten slotte vertelt Jannetje over de begrafenis van haar vader. ‘Paul Visser preekte over vaders geloofstwijfel en ons een voor een aankijkend zei hij dat wij misschien nog op zoek waren, maar dat de Levende ons allang gevonden had.’ Bij het neerlaten van de kist verliest haar broer bijna zijn evenwicht, hij valt nog net niet naar beneden.

Is Jannetjes vraag beantwoord? Ze laat het in het midden, vertelt het eerlijke verhaal. En dat zou genoeg moeten zijn, ook bij een kopje thee in Spakenburg.

Naar aanleiding van:
Jannetje Koelewijn, Fresia’s voor mevrouw Brak. De laatste jaren van mijn ouders, Amsterdam (Van Oorschot), 2020. 256 pagina’s, € 22,50. ISBN 9789028220072.

Het oordeel van Arie Kok

• Onthullend inkijkje in (synodaal-)gereformeerd leven
• Markante personages in levendig samenspel
• Vlot geschreven, leest lekker weg
• Zet aan tot reflectie, laat het oordeel aan de lezer over

Lees ook ons interview met Arie Kok!